იაპონელი მწერალი აკუტაგავა რიუნოსკე (Akutagawa Ryunosuke) დაიბადა 1892 წლის 1 მარტს ტოკიოში, რძის გამყიდველის ნიიხარა ტოსიძეს ღარიბ ოჯახში (მამამისი დედაქალაქის გარეუბანში საძოვრებსაც ფლობდა). იაპონური კალენდრის მიხედვით, მისი დაბადება დაემთხვა დრაკონის თვეს, დრაკონის დღეს, დრაკონის საათს. ამიტომ მას სახელად რიუნოსკე დაარქვეს, რადგან ამ სახელის პირველი იეროგლიფი “რიუ” აღნიშნავს “დრაკონს”. დაბადებისას რიუნოსკეს დედა 33 წლის იყო, ხოლო მამა 42 წლისა, რაც ძველი იაპონური ტრადიციის მიხედვით ცუდ ნიშნად ითვლებოდა. ცრურწმენის მიხედვით, ბავშვს მძიმე ცხოვრება და ტრაგიკული ბედი ელოდა. მშობლებმა გადაწყვიტეს ბავშვი გასაზრდელად უშვილო ბიძასთან (დედის ძმა) აკუტაგავა მიტიასთან გაეგზავნათ, რომლის გვარიც მიიღო შემდგომ მწერალმა.
რიუნოსკეს დაბადებამდე ერთი წლით ადრე გარდაიცვალა მისი უფროსი და. დედა ამ უბედურებას თავის თავს აბრალებდა და ფსიქიურად დაავადმყოფდა. აკუტაგავა იგონებდა: “ჩემს მიმართ სინაზე დედას არასოდეს გამოუხატია. ჩვეულებრივ იგი, მთელი დღე მარტო იჯდა სახლში, სიბაში, და ეწეოდა გრძელ ყალიონს… დედას რატომღაც უსიცოცხლო, ნაცრისფერი სახე ჰქონდა”. დედის შეშლილობა მთელი ცხოვრება გასდევდა მწერალს.
მწერლის ბავშვობა და ყრმობა თითქოს ჩვეულებრივად მიმდინარეობდა, იგი კარგად სწავლობდა და უცხო ენებსაც ადვილად ითვისებდა, მაგრამ არავინ იცოდა, რომ რიუნოსკე ბავშვობიდან ჰალუცინაციებითა და უძილობით იტანჯებოდა. ეს კი მომავალ მწერალს დედისგან ერგო მემკვიდრეობით, რომელსაც თვითმკვლელობის მცდელობებიც ჰქონდა.
რიუნოსკეს ბიძა, აკუტაგავა მიტიასი ტოკიოს პრეფექტურის სამშენებლო განყოფილების უფროსად მუშაობდა და საკმაოდ შეძლებულ ადამიანად ითვლებოდა. რიუნოსკეს მან მისცა არამარტო საკუთარი გვარი, არამედ, შესანიშნავი განათლება და აღზრდა. მიტიასის ოჯახი ძველ ინტელიგენტურ ოჯახს განეკუთვნებოდა, მისი წინაპრები იყვნენ ედოს პერიოდის (ტოკუგავას სამხედრო-ფეოდალური დიქტატურა, XVII-XIX ს.) მწერლები, მეცნიერები და ინახავდა ძველ კულტურულ ტრადიციებს. ოჯახი გატაცებული იყო ძველი იაპონური პოეზიით და მხატვრობით. ოჯახში მკაცრად იცავდნენ ძველ იაპონურ ტრადიციებს, სადაც მთავარი როლი ოჯახის თავკაცს ეჭირა.
მომავალი მწერალი ადრეული ბავშვობიდანვე დაინტერესდა ლიტერატურით, თოთხმეტი წლისას უკვე წაკითხული ჰქონდა ფრანსი და იბსენი, ოცი წლისას – მოპასანი, ბოდლერი, სტრინდბერგი, ტოლსტოი. თავის მინიატურაში “ჩემი საყვარელი წიგნები”, რიუნოსკე წერდა: “საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ განსაკუთრებით მომეწონა ისეთი მწერლების პომპეზური ნაწარმოებები, როგორიცაა უაილდი, გოტიე. ჩანს, ეს ჩემს ნატურას შეესაბამებოდა, თუმცა ამავე დროს გამოხატავდა იაპონური ნატურალისტური რომანებით ჩემს მოყირჭებას. კოლეჯის დასრულების შემდეგ შემეცვალა გემოვნება და უაილდი და გოტიე უკვე გაღიზიანებას იწვევდა ჩემში. სწორედ ამ დროიდან გამიტაცა სტრინდბერგმა. იმ წლებში ხელოვნება, რომელიც მოკლებული იყო მიქელანჯელოსებრ სიძლიერეს, არაფრად მიმაჩნდა. ასეთი შეხედულების ჩაოყალიბებაზე დიდი როლი ითამაშა “ჟან-კრისტოფმა”. ასე გრძელდებოდა უნივერსიტეტის დასრულებამდე. შემდგომ გამიტაცა შედარებით მშვიდი სტილის წიგნებმა. ნაწარმოებები, რომლებიც მოკლებული იყვნენ ასეთ მშვიდ სტილს, არანაირ ინტერესს არ იწვევდნენ ჩემში. სწორედ მაშინ გამიტაცა სტენდალმა და მერიმემ, ხოლო იაპონელებიდან – საიკაკუმ”.
1910 წელს რიუნოსკემ წარჩინებით დაამთავრა ტოკიოს მუნიციპალური საშუალო სკოლა, და იმავე წელს, ინგლისური ენისა და ლიტერატურის შესწავლის მიზნით ჩააბარა პირველ კოლეჯში, ლიტერატურულ განყოფილებაზე. 1913 წელს აკუტაგავამ დაამთავრა კოლეჯი და ტოკიოს საიმპერატორო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტის ინგლისური ლიტერატურის განყოფილების სტუდენტი გახდა.
უბედური ვარ
სალექციო პროცესმა იმედები გაუტეხა ახალგაზრდა ლიტერატორს, ლექციები უინტერესო გამოდგა, და მან თავი დაანება უნივერსიტეტში სწავლას. მისი ძირითადი საქმიანობა გახდა ჟურნალ ”სინსიტე”-ს (“Shinshichō” „ახალი დინება“) გამოცემა. ჟურნალის გარშემო აკუტაგავამ და მისმა მეგობრებმა – ახალგაზრდა ლიტერატორებმა კუმემ და კიკუტიმ – ჩამოაყალიბეს გაერთიანება “სინგიკოხი” („ახალი ხელოვნების სკოლა“). ჯგუფის წევრებმა თავი გამოაცხადეს „ანტინატურალისტებად“, და ნატურალისტური სკოლის კრიტიკით გამოდიოდნენ. ჯგუფი აღიარებდა ლიტერატურის როგორც უპირველეს ყოვლისა ხელოვნების ფასეულობას. განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ ფორმას, მკვეთრად გამოხატულ ფაბულას, ლიტერატურულ გამონაგონს, მოითხოვნდნენ მასალის მრავალფეროვნებას და ფერადოვნებას, აფასებდნენ ენის გამომსახველობით მხარეს.
აკუტაგავამ ლიტერატურული მოღვაწეობა დაიწყო ესთეტიზმის ძლიერი გავლენით. ამის შესახებ მან ნათლად გამოხატა თავის გვიანდელ მოთხრობაში “იდიოტის ცხოვრება”: “ადამიანის სიცოცხლე არ ღირს ბოდლერის ერთ ფრაზადაც”.
ჟურნალი ”სინსიტე” სამჯერ დაიხურა და სამჯერვე აღადგინეს იმავე სახელწოდებით. მესამეჯერ აღდგენისას, პირველივე ნომერში, რომელიც 1914 წლის 14 თებერვალს გამოვიდა, მკითხველმა დაინახა მისთვის ახალი ლიტერატურული სახელი აკუტაგავა, ანატოლ ფრანსის ნოველის “ბალთაზარის” თარგმანზე. ხოლო მაისის ნომერში ჟურნალ ”სინსიტე”-ში დაიბეჭდა მისი პირველი ნოველა „მოხუცი“. ჟურნალის გამოსვლამდე იგი მეგობარს წერდა: “ადამიანი და თვითგამოხატვა – განუყოფელი მთლიანობაა. მე არ მინდავიოლინო დამსხვრეული სიმებით… ვთარგმნე ანატოლ ფრანსის ნოველა. თუ არ დამიბეჭდავენ, სასოწარკვეთილი გავხდები. ძალიან უბედური ვარ – ჟურნალის მონაწილეთაგან ყველაზე მოუხერხებელი ვარ”.
კარიბჭე
შეგირდობის ხანა დიდხანს არ გაგრძელებულა, მხოლოდ ორი წელი, და როგორც მწერალი აკუტაგავა რიუნოსკე დაიბადა არა “მოხუცის” გამოქვეყნებისას, არამედ მას შემდეგ რაც დაიბეჭდა მისი ნოველები: “რასიომონის კარიბჭე” (1915 წ.), ”ცხვირი” (1916 წ.). საზოგადოებამ შეამჩნია ლიტერატურის სამყაროში ახალი ტალანტის დაბადება. საკუთარი გზის ძიებისას მან მიმართა XI ს-ის ძველ ეროვნულ ლიტერატურულ ძეგლს “კონძიაკუ-მონოგატარი” (“გარდასულ დროთა ამბავი”). მასში მან იპოვა ის, რასაც ვერ პოულობდა სინამდვილეში, – არაჩვეულებრივი მოვლენა. მაგრამ უცნაური სიუჟეტი წარმოადგენდა აკუტაგავასთვის საინტერესო მთავარი თემის – ზღვრამდე მისულ ექსტრემალურ სიტუაციაში ადამიანის ფსიქოლოგიისა და ბუნების - გახსნის აუცილებელ პირობას.
მოთხრობაში “რასიომონის კარიბჭე“ ასახულია გაკოტრებული მეპატრონის მიერ სამსახურიდან დათხოვნილი მსახურის ამბავი, რომელსაც უწინ არასოდეს უფიქრია ქურდობაზე. უმუშევრად დარჩენილი ყოფილი მსახური ფიქრობს შიმშილით სიკვდილის საფრთხეზე და ქურდად გახდომას განიზრახავს, თუმცა გამბედაობა არ ჰყოფნის და საბოლოო გადაწყვეტილებას ვერ ღებულობს. ამ მერყევ განცდას ადვილად წყვეტს მდაბიო დედაბერი, რომელიც პარიკების დასამზადებლად გვამებისგან თმებს აგროვებს. თავის არაკეთილშობილურ საქმიანობას დედაბერი იმით ხსნის, რომ თმების მესაკუთრეც, როცა ცოცხალი იყო თაღლითობდა – გამომშრალ გველებს ყიდდა და მათ თევზებად ასაღებდა. ქურდიც და დედაბერიც – თითოეული თავისებურად – არაფერშია დამნაშავე. რომ თავი გადაირჩინო, აუცილებელია იქურდო. და ვერაფერს შეცვლი – ასეთია პატარა ადამიანის ფსიქოლოგია.
„მართალია, იქნება კია ცუდი საქმე, მიცვალებულს რომ თმას აგლეჯს ვინმე, მაგრამ ეგენი, აქ რომ წვანან, ყველაფრის ღირსები არიან. თუ გინდა, ეს ქალი აიღე, ახლა რომ თმას ვაგლეჯდი: ოთხოთხი სუნის სიგრძეზე ჭრიდა გველებს, ახმობდა და მერი ხმელ თევზებად ასაღებდა, სასახლის მცველები ყიდულობდნენ… ამით ედგა სული. ჭირს რომ არ მოეკლა, ახლაც ამით იცხოვრებდა. არადა, ხალხი ლაპარაკობდა, ძალიან გემრიელ თევზს ყიდისო, ჩაფრები საუზმეზე სულ ამის თევზსა ჭამდნენ. მაინც ვერ ვიტყვი, ცუდს შვრებოდამეთქი. სხვა რა გზა ჰქონდა, ასე რომ არ მოქცეულიყო შიმშილით ამოსძვრებოდა სული. მეც შიმშილით მოვკვდები, ასე რომ არ ვქნა! ჩემი ნებით არა ვარ ცუდის მქნელი. ეს ქალი რომ წამოდგეს, არც დამადანაშაულებდა, ამან ხომ კარგად იცოდა, გაჭირვება რასაც ჩაადენენებს ხოლმე კაცს“ – ამბობს დედაბერი.
დედაბრის საქციელისადმი ზიზღი თანდათან გამბედაობად იქცა. „უკვე აღარ ყოყმანობდა, შიმშილით მომკვდარიყო თუ ქურდობას შესდგომოდა; ეგ კი არა, ამ წუთში, დასტურ, ისე შორს იყო შიმშილით სიკვდილზე ფიქრისაგან, რომ ეს ფიქრი აზრადაც ვერ მოუვიდა თავში“. გამბედაობამ დანაშაულის ჩამდენის მიმართ თვითონაც დამნაშავედ აქცია: მსახური გაქურდავს დედაბერს, წაართმევს კიმონოს და შიშვლად დატოვებს რასიმონოს კარიბჭესთან მიმობნეულ გვამებში.
ნოველა საინტერესოა არამარტო ასეთი ფსიქოლოგიური გარდასახვით. მასში იხსნება სხვა პლასტიც, რომლიდანაც შესაძლებელია გაკეთდეს დასკვნა, რომ საზოგადოებაც დამნაშავეა ასეთი ადამიანების ბედში. ჩნდება კითხვა: თუ საზოგადოება უარს ამბობს ადამიანთა ბედის პასუხისმგებლობაზე, უნდა ჰქონდეთ თუ არა მათ რაიმე პასუხისმგებლობა ასეთი საზოგადოების მიმართ? არავინაა პასუხისმგებელი არავისზე, ყველაფერი დასაღუპავადაა განწირული, დედაქალაქი გაუდაბურდა, ერთადერთი სურვილი – გადარჩე ნებისმიერ ფასად – ადამიანში კლავს ყოველივე ადამიანურს.
“რასიომონის კარიბჭის“ გარდა ამ პერიოდში დაწერა აკუტაგავამ ჰაიკუს ჟანრის ლექსები – “ჰაიკუს კრებული”.
აღიარება
1916 წელს ”სინსიტეში” დაიბეჭდა მოთხრობა „ცხვირი“. მოთხრობა გოგოლის „ცხვირის“ იაპონურ ვარიანტს წარმოადგენს, სადაც მოთხრობილია შუა საუკუნეების გრძელცხვირა ბუდისტი ბერის შესახებ, რომელიც საკუთარი ცხვირის დიდი ზომის გამო იტანჯება. გმირის ცხვირი არ იზრდება – პირიქით, იგი ჩვეულებრივი ზომის ხდება, რაც, რაც არ უნდა უცნაური იყოს, არ ამცირებს პატრონის ტანჯვას, – ახლა იგი განიცდის საკუთარი „ინდივიდუალობის დაკარგვას“.
აკუტაგავა პირველივე ნაბიჯებიდან ეძებდა საკუთარ გზას ლიტერატურაში. მაგრამ დამწყები მწერალი საჭიროებდა თანადგომას და მან მორცხვად გადააბიჯა საყვარელი მწერლის ნაცუმე სოსეკის კარიბჭის ზღურბლი, რამაც უდიდესი როლი ითამაშა მის, როგორც შემოქმედად ჩამოყალიბებაში. აკუტაგავა დაუახლოვდა დიდ მწერალს და მთელი ცხოვრება განიცდიდა მის ძლიერ მორალურ და ფსიქოლოგიურ გავლენას.
მოთხრობა “ცხვირს” იმ დროის უდიდესმა მწერალმა ნაცუმე სოსეკიმ ასეთი შეფასება მისცა: “თქვენი ნოველა განსაკუთრებულად საინტერესოდ მეჩვენა. თვალს ხვდება, რომ ნოველაში გამოყენებულია სრულიად ახალი, მანამდე უცნობი მასალა. სწორადაა არჩეული შინაარსის შესაბამისი სტილი… აღფრთოვანებული ვარ. ასეთი ოცი-ოცდაათი ნაწარმოების დაწერის შემდეგ, თქვენ გახდებით ისეთი მწერალი, რომელსაც ჯერაც არ იცნობს ლიტერატურა”.
ბევრი კრიტიკოსი თვლის რომ, აღნიშნულ პერიოდში მწერალი უიმედო სიყვარულის გამო განიცდიდა ძლიერ სულიერ დეპრესიას, რამაც გავლენა იქონია მის ადრეულ ნაწარმოებებზე. სტუდენტობისას გადაწყვიტა თავის ბავშვობის მეგობართან, იაიოი იოშიდასთან დაქორწინება, მაგრამ ოჯახმა არ მისცა თანხმობა.
ყმაწვილობის პერიოდში აკუტაგავა განიცდიდა იაპონელი მწერლების ნაცუმე სოსეკისა და მორი ოგაის, აგრეთვე ევროპული ლიტერატურის (მოპასანი, ფრანსი, სტრინდბერგი, დოსტოევსკი) გავლენას. აკუტაგავა კარგად იცნობდა ევროპულ, მათ შორის რუსულ ლიტერატურას. მოთხრობა „ბატატის ფაფა“ დაიწერა გოგოლის „შინელის“ შთაბეჭდილების ქვეშ, ხოლო მოთხრობაში „ბაღი“ იგრძნობა ჩეხოვის პიესის „ალუბლის ბაღის“ გავლენა. მოთხრობა „ვალდშნეპი“-ის (1921) მთავარი გმირებია – რუსი მწერლები ლევ ტოლსტოი და ივან ტურგენევი.
სენსეი
უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ, 1916 წლის დეკემბერში, აკუტაგავა საცხოვრებლად გადადის იოკოსუკაში, სადაც მუშაობას იწყებს ნავალის სამხედრო-საზღვაო სკოლის ინგლისური ენის მასწავლებლად. იგი იძულებულია მისთვის უინტერესო პედაგოგიურ მოღვაწეობას მიჰყოს ხელი. მომავალ მეუღლეს წერდა, რომ უკვე ჭირივით ეზარება მასწავლებლობა: ”დავინახავ თუ არა ჩემი მოსწავლეების სახეებს, იმწუთშივე ნაღველი შემომაწვება გულზე, მაგრამ მომენტალურად ვცოცხლდები, როცა ჩემს წინაა სუფთა ფურცელი, წიგნი და კარგი თუთუნი”.
მიუხედავად ამისა, ეს პერიოდი მისი ხანმოკლე ცხოვრებიდან ყველაზე ნაყოფიერი გამოდგა – ცხრა თვის განმავლობაში მან გამოსაცემად მოამზადა კრებული “რასიომონის კარიბჭე” და დაწერა 20-ზე მეტი ნოველა, ესსე და სტატია: ჰიოტოკოს ნიღაბი (1915), იოსი კურანოსკეს ერთი დღე (1917 წ.), ხელოვნებით შეპყრობილი (1917), როგორ განეშორა თავი ტანს (1918), ჯოჯოხეთის სურათები (1918), მანდარინები (1919 წ.), ძურიანო კიტისკე (1919 წ.), მაგიის სასწაულები (1919 წ.),
ყურადღებას იპყრობს კლასიკად ქცეული მოთხრობა “მენზურა ზოილი” (1917 წ.). მოთხრობა მცირე მოცულობისაა, არქაული დაბოლოებით “გამოღვიძება”, მოგვითხრობს ლიტერატურული და მხატვრული ნაწარმოებების ფასეულობის გაზომვას. სატირული ელფერის გამო მოთხრობა სვიფტის პროზას გვაგონებს. “ზოილეს დედაქალაქის უნივერსიტეტი, სადაც მეცნიერთა ნაღებია თავმოყრილი, ტოლს არ უდებს მსოფლიო საუკეთესო უნივერსიტეტებს. და ნამდვილად, ისეთი ხელსაწყო, როგორიც ღირებულებათა გამზომია, ახლახანს აქაურმა პროფესორებმა რომ გამოიგონეს, დედამიწის ახალ საოცრებად ითვლება… ზუსტად რომ ვთქვათ, ესაა ღირებულებათა გამზომი აპარატი. მართალია, ის, ვგონებ, უმთავრესად გამოიყენება რომანებისა და სურათების ღირებულებათა გასაზომად… უმთავრესად, მხატრულისა, თუმც, მას სხვა სახის ღირებულებათა გაზომვაც შეუძლია. ზოილეში, ცნობილი წინაპრის საპატივცემულოდ, აპარატს უწოდეს მენზურა ზოილი… გარეგნულად ის არ განსხვავდება ჩვეულებრივი სამედიცინო სასწორისაგან. ბაქანზე, სადაც ჩვეულებრივად ადამიანი დგება, დებენ წიგნებს ან ტილოებს. ჩარჩოები და ყდები ოდნავ ხელს უშლის ზუსტ გაზომვას, მაგრამ შემდეგ ამ ხარვეზს ასწორებენ… იმ დღიდან მოყოლებული, რაც ეს ხელსაწყო გამოიგონეს, ყველა მწერალსა და მხატვარს, რომლებიც ძაღლის ხორცით ვაჭრობენ და მას ცხვრის ხორცად ასაღებენ, მაზანდა წაუვიდათ. ღირებულების ზომა თვალნათლივ გამოისახება ციფრებით… აპარატები საბაჟოებშიც დაიდგა. ყველა ხელნაწერი და სურათი, რომელიც საზღვარგარეთიდან შეაქვთ, მოწმდება ამ აპარატით და ღირებულებას მოკლებული ნაწარმოებთა შეტანა იკრძალება. ამბობენ, რომ ახლახანს ერთსა და იმავე დროს გაზომეს იაპონიიდან, ინგლისიდან, გერმანიიდან, ავსტრიიდან, საფრანგეთიდან, რუსეთიდან იტალიიდან, ესპანეთიდან, ამერიკიდან, შვეციიდან, ნორვეგიიდან და სხვა ქვეყნებიდან შემოტანილი ნაწარმოებნი და სიმართლე რომ ვთქვათ, იაპონურ ნაწარმოებთა შეფასების შედეგები ძალზე დაბალია. ჩვენი მიკერძოებული შეხედულებისამებრ კი, იაპონიაში არიან მწერლები და მხატვრები, რომელთა ატანა შეიძლება”.
ნოველაში “როგორ სწამდა ბისეის” (1919 წ.) გადმოცემულია ადამიანის რწმენა საკუთარი სიტყვისადმი, ადამიანთა სიკეთისადმი. ამასთან იაპონიაში სიტყვა ბისეი ასოცირდება სულგრძელობასთან, უბრალოებასთან, რომელიც ახლოსაა სიბრიყვესთან. ბისეი ხიდის ქვეშ ელოდა თავის შეყვარებულს, “ის კი არ ჩანდა”. ელოდა გაუნძრევლად და ისე დაიხრჩო მდინარეში, რომ არც კი განძრეულა. “წყალმა და ქარმა, ერთმანეთს რომ ეჩურჩულებოდნენ, ზღვისკენ გააცურეს ბისეის ცხედარი. ბისეის სული კი მდუმარედ გაფრინდა სევდიანი მთავარის შუქისაკენ (ალბათ იმიტომ, რომ შეყვარებული იყო). ისე ფრთხილად დატოვა სხეული, ისე მსუბუქად აუცურდა ფერმიმქრალ ცაში, სწორედ რომ უჩუმრად, როგორც ადის ხოლვე მდინარიდან შლამის სუნი და წყლის სიგრილე… მე დღე და ღამ ვოცნებობ და ნიადაგ ველოდები რაღაც უჩვეულოს. რაღაც სასწაულს, ისევე, როგორც ხიდქვეშ საღამოს ბინდბუნდში მდგარი ბისეი ელოდა თავის მიჯნურს, რომელიც არასოდეს მოვიდოდა”.
1916 წელს აკუტაგავამ გაიცნო ფუმი თსუკამოტო, რომელთანაც დაქორწინდა 1918 წელს. ქორწინების შემდეგ სამი შვილი გაუჩნდა: ჰიროში აკუტაგავა (1920-1981) შემდგომ ცნობილი მსახიობი, თაკაში აკუტაგავა (1922-1945) დაიღუპა მეორე მსოფლიო ომში, და იასუში აკუტაგავა (1925-1989) შემდგომ ცნობილი კომპოზიტორი.
ქორწინების შემდეგ აკუტაგავა მეგობრების დახმარებით ცდილობს მოიპოვოს ლექტორის ადგილი კეიოს უნივერსიტეტში, მაგრამ მოლაპარაკებები გაიწელა და 1919 წელს მიატოვა პედაგოგიური მოღვაწეობა და ტოკიოში გადავიდა, სადაც იგი მუშაობას იწყებს გაზეთ ”ოსაკა მაინიტი სიმბუნ”-ის თანამშრომლად, რომლითაც მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა მისი მატერიალური მდგომარეობა. 1921 წელს სპეციალურ კორესპოდენტად ოთხი თვით გაიგზავნა ჩინეთში. ჩინეთში ყოფნას ფიზიკური და ფსიქიური ჯანმრთელობის მხრივ არ მოუტანია სასურველი შედეგი: მწერალი გონებრივად გადაღლილი დაბრუნდა, ისევ აწუხებდა უძილობა და ნერვული აშლილობები.
ამ პერიოდს განეკუთვნება სოციალური ბოროტების სამყაროში სიკეთის ტრაგიკული კოლიზიების ფსიქოლოგიური ნოველა “შემოდგომა” (1920 წ.), უცნაური შემთხვევა (1921), მსოფლიო ლიტერატურის შედევრი „უსიერ ტევრში“ (1922), წმინდანი (1922), მისალმება (1923), ა-ბა-ბა-ბა-ბა (1923). მოთხრობა „უსიერ ტევრში“ ლიტერატურის ისტორიაში უნიკალურ მოვლენას წარმოადგენს, სადაც გულახდილი ალოგიზმი მაღალ მხატვრულ დონეზეა აყვანილი. დანაშაულის თვითმხილველი ოთხი პიროვნება, მკვდარი სულის ჩათვლით, შემთხვევას ოთხი ურთიერთსაწინააღმდეგო ვერსიით აღწერს. საქმე ეხება ყაჩაღ ტაძიომარუს, რომელმაც ტყეში მოკლა სამურაი და ნამუსი აჰხადა მის ცოლს. ზოგი მზადაა პასუხისმგებლობაც კი აიღოს მომხდარ ფაქტზე და თავი დამნაშავედ აღიარონ. შედეგად ვღებულობთ არა განაჩენის სტენოგრამას, არამედ მომხდარის მრავალგანზომილებიან სურათს. თითქოს ჭეშმარიტების და სიმართლის ძიება დროის ტყუილად კარგვაა, რადგან ყველას თავისი სიმართლე აქვს, მაგრამ ეს სიმართლეც საპნის ბუშტივით შეიძლება გასკდეს “დამსწრეების” გარეშე. თითქოს ყველაფერი მყიფეა, არამყარი და წარმოდგენადი, მათ შორის ფაქტებიც, ჭეშმარიტებაც, საგნებიც კი… მწერლის მოთხრობა იმდენად ორიგინალურია, რომ მეცნიერებაში სპეციალური ტერმინიც კი დამკვიდრდა რასიომონის ეფექტი (ინგლ. Rashomon effect) — გამოცდილის აღქმის სუბიექტურობის ეფექტი, რომელშიც რაიმე მოვლენის თვითმხილველებს ძალუძთ შექმნან მისი ძირეულად განსხვავებული, თუმცა ერთნაირად სავარაუდო სინამდვილის მსგავსი აღწერა.
მოთხრობა „უსიერ ტევრში“ გამოქვეყნების შემდეგ არსებითად იცვლება მწერლის შემოქმედებითი სტილი, იგი უფრო ლაკონიური და ნათელი ხდება („მანდარინები“). მწერალმა აღიარება ღრმა ფსიქოლოგიზმისა და რაფინირებული სტილის მეოხებით მოიპოვა. თავის მოთხრობაში “ცხვირსახოცი” მწერალი გადმოგვცემს დედის სტუმრობას პროფესორთან, რომ თავისი შვილის, იგივე პროფესორის სტუდენტის სიკვდილის ამბავი შეატყობინოს. ქალი ერთი შეხედვით სიმშვიდის განსახიერებაა, პროფესორთან საუბრისას იღიმება კიდეც. შემთხვევით პროფესორს რაღაც დაუვარდება და მაგიდის ქვემოთ დაიხრება ასაღებად და ხედავს რომ ქალს ხელები უკანკალებს და ცხვირსახოცს წიწკნის. პროფესორი განცვიფრდება ქალის თავშეკავებულობით.
აკუტაგავა ცოცხალი სინამდვილისგან განდგომილი ხელოვანი იყო. ბევრი ნოველის სიუჟეტი მან აიღო არა თანამედროვე ცხოვრებიდან, არამედ შუა საუკუნის ლეგენდებიდან და ლიტერატურული ძეგლებიდან, რათა გამიჯვნოდა, მისი აზრით, უხამს, უგვანო რეალობას და მთელი ყურადღება გადაეტანა აბსტრაქტული ადამიანის რთული, ხშირად არაბუნებრივი სულიერი პროცესების წარმოსახვაზე. საკუთარ მისწრაფებას ისტორიასთან იგი ასე ხსნიდა: ”თანამედროვე და წარსულის ადამიანთა სულებს შორის ძალიან დიდი მსგავსებაა”. ამიტომ იგი წარსულში ეძებდა თანამედროვე ადამიანთა მოქმედებების ანალოგებსა და ამ მოქმედებების ფსიქოლოგიურ ახსნას.
რიუნოსკეს ნაწარმოებები შეიძლება დავყოთ სამ ისტორიულ ნაწილად მე-12 საუკუნე, როდესაც იაპონიის ძველი დედაქალაქი კიოტო განიცდიდა სხვადასხვა უბედურებასა და დაცემას; მე-16 საუკუნე – ქრისტიანობის გავრცელება იაპონიაში და მე-19 დასაწყისი, მეიდზის ეპოქა.
1920-იან წლებში აკუტაგავა აგრეთვე მიმართავს ავტობიოგრაფიულ პროზას. ამ მხრივ ნიშანდობლივია ერთერთი მოთხრობის სათაური – „ჩემს შესახებ იმ წლებში“. აკუტაგავას ისევე როგორც დიდ იაპონელ მწერალს ნაცუმე სოსეკის საკუთარი შეხედულებები ჰქონდა ეგოიზმზე, როგორც პრობლემაზე. ორივე ლიტარატორი ამ პრობლემას განიხილავდნენ არა პიროვნულ, არამედ საზოგადოებრივ ნაკლად. აკუტაგავას ეკუთვნით გამოთქმა ”იაპონიის სახელმწიფო ეგოიზმი”. ერთ-ერთ მოთხრობაში “პიგმეის სიტყვები”, რომელიც სხვადასხვა თემებზე აფორიზმებისა და ესეების კრებულს წარმოადგენს, მწერალი ამბობს: „მე არ მაქვს სინდისი. მე მაქვს მხოლოდ ნერვები“.
სიცოცხლის ბოლო თვეებში აკუტაგავამ ბიბლიის ღრმად შესწავლა დაიწყო, მასში ხედავდა სულის სიმშვიდეს. ძლიერ გაიტაცა კათოლიციზმმა და ცდილობდა გაეაზრებინა ქრისტეს სახება თანამედროვე სამყაროში.
ვერონალი – ცხოვრების სიმძიმისგან ხსნა
ბოლო წლებში გაუმძაფრდა ფსიქიკური გადაძაბვა, თვითმკვლელობაზე ფიქრი აეკვიატა, რაც ასახულია მის უკანასკნელ მოთხრობებში “კბილებიანი ბორბლები”, „ცხოვრება იდიოტისა“, „წერილები ძველ მეგობარს“. 1927 წლის აპრილის დასაწყისში აკუტაგავამ დაამთავრა “კბილებიანი ბორბლები”, სადაც პროტოკოლური სიზუსტით აღწერა ტოკიოში ერთერთი უკანასკნელი მგზავრობისას თავისი განცდები, ადამიანებთან შეხვედრები და საუბრები. მოთხრობა მომწამვლელი ნაღველითაა სავსე. ცხადი იყო, რომ ცხოვრება უკვე მობეზრებოდა – ვერ ურიგდებოდა არამარტო სამყაროს, არამედ საკუთარ თავსაც. ტრაგიკული თხრობა ასეთი სიტყვებით მთავრდება: “წერის ძალა აღარა მაქვს. ასეთ სულიერ ყოფაში ცხოვრება – აუწერელი ტანჯვაა! ნუთუ ვერ მოიძებნება ვინმე, ვინც წყნარად მიმახრჩობდა მძინარეს?”
აკუტაგავა ადრეული წლებიდან ცდილობდა ამ ცხოვრებიდან წასვლას. ახალგაზრდა ასაკში ექსპერიმენტი ჩაიტარა საკუთარ თავზე: თოკით კისერი მოიჭირა და წამზომით აკვირდებოდა, თუ რამდენი წამით გახანგრძლივდებოდა სიკვდილი. ათი წამის შემდეგ, როდესაც ცნობიერებამ დაბინდვა დაიწყო, გააჩერა ექსპერიმენტი – თვითმკვლელობის ეს მეთოდი მწერალს არ მოეწონა. პოპულარობას ადრე მიაღწია, ცხოვრების სხვა გარეგანი გამოვლინებებიც საკმაოდ კეთილსაიმედოდ წარიმართა: მტკიცე ოჯახი, ლიტერატურული წარმატება, მკითხველთა სიყვარული. თუმცა თვითონ აკუტაგავა მიიჩნევდა, რომ მისი არსებობა ჯოჯოხეთია და ჯოჯოხეთი გახდა მისი შემოქმედების ერთ-ერთი მთავარი თემა. მწერალს მთელი ცხოვრება ეშინოდა სიგიჟის (დედის სულიერი აშლილობის გამო) და შემოქმედებითი უნაყოფობის. ბოლო წლებში შიში გადაიზარდა აკვიატებულ იდეად, ნერვულმა დაძაბვამ გამოიწვია ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესება, უძილობა, გადაღლა.
1927 წლის 24 ივლისს, გამთენიისას, აკუტაგავა რიუნოსკემ ვერონალის სასიკვდილო დოზა მიიღო და, სრულ სიმშვიდეში, სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა. იგი მხოლოდ 35 წლის იყო.
სიკვდილის წინ მან მოასწრო დაეწერა “ცხოვრება იდიოტისა”, რომელიც მისი შემოქმედების მწვერვალად იქცა. მოთხრობა ადამიანის მარტოობის, დროისა და ისტორიის მიმართ მისი უძლურების აღსარებაა. აქ ისევ ჩნდება დეკადენსისა და მოდერნიზმის აშკარა მოტივები – გვამების აღწერა, ბავშვობაზე და შეშლილ დედაზე უსიხარულო მოგონებები, იგძნობა ავტორის შიში საზოგადოების მიმართ. “კალმიანი ხელი უთრთოდა. ნერწყვმა უმწეო ბავშვივით დაუწყო დენა. გონება ნთელი ჰქონდა მხოლოდ გამოღვიძების შემდეგ, დაძინებას კი უამრავი ვერონალით ახერხებდა. და გონებასაც სულ ნახევარი ან ერთი საათით თუ უბრუნდებოდა ჩვეული ძალა. აუწყველ და ამოუხაპავ სიბნელეში მიიზლაზნებოდა დრო. თითქოს წვრილ მახვილზე იყო დაყრდნობილი, რომელსაც ალესილი პირი გადასტეხოდა” (“ცხოვრება იდიოტისა”, 1927 წლის ივნისი).
მოთხრობა თავის მეგობარს დაუტოვა და სამუდამოდ დაემშვიდობა შემდეგი წარწერით: “ალბათ არც ერთი თვითმკვლელი ბოლომდე დარწმუნებული არ არის იმ მოტივში, რის გამოც თავს იკლავს. ჩემს შემთხვევაში უშნო მიზეზების მთელი თაიგულია, მთავარი კი ალბათ ის გაურკვეველი მღელვარებაა, რომელიც უკვე მრავალი წელია მაწუხებს. ბოლო ორი წელია, მხოლოდ სიკვდილზე ვფიქრობ და დიდი ინტერესით ვეცნობი სიკვდილის ყველა სავარაუდო ინტერპრეტაციას. ჩემი აზრით, “ცხოვრება იდიოტისა” არის ის ნაწარმოები, რომელიც მხოლოდ და მხოლოდ საკუთარ თავზე დავწერე. როცა გადაწყვეტილება მივიღე, ვიფიქრე, ჯობს, ნაკლებად მტკივნეულად დავტოვო ეს სამყარო. დასავლეთისგან განსხვავებით, ჩვენ თვითმკვლელობას დიდებულ ცოდავად არ მივიჩნევთ, ამიტომ არ მგონია, უფალი ძალიან გამიბრაზდეს. ჩამოხრჩობა, იარაღის სროლა ან ვენების გადაჭრა ძალიან ბინძურია. მთელი ცხოვრება ბინძური ვიყავი, მუდამ დაუვარცხნელი და ჭუჭყიანი ტანსაცმლით დავდიოდი, რადგან ფიზიკური ესთეტიკისთვის დრო არასოდეს მქონდა. ვაღიარევ ბინძური ვიყავი. სულ სადღაც მაგვიანდებოდა, ახლაც მალე უნდა წავიდე, თავი უნდა მოვიკლა. ჩვენ, ,ადამიანები, ხშირად ცხოველებივით ვიქცევით, მაგრამ ამის აღიარება არ გვინდა. ახლაც, სიცოცხლის ბოლო წუთებში მხოლოდ საკვებზე და ქალებზე ვფიქრობ. მაგრამ ალბათ უფრო მეტ სიამოვნებას მივიღებ იმ სიმშვიდისგან, რომელიც საბოლოოდ დამიპყრობს. სამყარო, რომელშიც ახლა ვცხოვრობ, არის დაავადებული ნერვებით სავსე, ისინი ყინულივით გამჭვირვალეა, მე მათ ვხედავ. ალბათ ჩემი ნებაყოფლობითი სიკვდილი ბედნიერებას თუ არა, სიმშვიდეს მაინც მოგვიტანს ყველას…”
თვითმკვლელობამდე იგი რამდენიმე დღის განმავლობაში საწერი მაგიდიდან არ ამდგარა. 23 ივლისსაც მისი კაბინეტის ფანჯრებში გვიანობამდე სინათლე ენთო – იგი მუშაობდა ხელნაწერზე, ხოლო დილით მკვდარი იპოვეს. გადმოცემის მიხედვით, თვითმკვლელობამდე ცოტა ხნით ადრე უთქვამს შემდეგი ბოლო ფრაზები: „ბუნება მაღელვებს ისე როგორც არასდროს, რადგან სამყაროს ვუყურებ უკანასკნელად“.
მწერლის თვითმკვლელობამ საგონებელში ჩააგდო მეგობრები და ნაცნობები, თუმცა, ეს ამბავი მათთვის არ იყო მოულოდნელი. მისი თვითმკვლელობის ჭეშმარიტი მიზეზი მაინც ვერავინ გაიგო. მწერალი ბოლო დროს უმიზეზო დეპრესიაში ჩავარდა, რომელსაც იგი „ბუნდოვან შფოთს“ უწოდებდა. მიზეზი შესაძლოა ვეძებოთ პიროვნულ ხასიათში, დედის სულიერი აშლილობის მტკივნეულ მოგონებებში, შემოქმედებითი და პიროვნული ტემპერამენტის თავისებურებებში. პირად საუბრებში იგი არაერთხელ ახსენებდა, რომ ხვდებოდა საკუთარ ორეულს – თეატრში, ქუჩაში და ა. შ. გ.
ჩხარტიშვილი თავის წიგნში „მწერალი და თვითმკვლელობა“ გადმოგვცემს აკუტაგავას თვითმკვლელობის „კულტუროლოგიურ“ ვერსიას. მის მიხედვით, მან თავი მოიკლა იმის გამო, რომ იგი იაპონურ კულტურას და ლიტერატურას მეორეხარისხოვნად თვლიდა, რომელიც ვერასოდეს ავიდოდა მსოფლიო დონემდე. აკუტაგავას ცხოვრების გზა გამსჭვალული იყო ავადმყოფურ-მემკვიდრეობითი რეფლექსიით, რომელიც ხელს უშლიდა შეეფასებინა საკუთარი ნაწარმოებების რეალური მნიშვნელობა.
1935 წელს მისი მეგობრის, მწერალ კიკუტი კანოს მიერ დაწესებული იქნა აკუტაგავა რიუნოსკეს სახელობის პრემია, რომელსაც წელიწადში ერთხელ გადასცემენ იაპონიის საუკეთესო ახალგაზრდა ლიტერატორებს. აკუტაგავა რიუნოსკეს სახელობის პრემიის დევიზია “წმინდა ლიტერატურისათვის”, მაშინ როცა ნაოკის სახელობის პრემის დევიზია – “ლიტერატურა მასებისათვის”.
რიუნოსკე აკუტაგავა – Riunoske Akutagava
⏱️ 1 წთ.
👁️ 3
100%