ვაჟას თვალები
(Vajas tvalebi)
(Vajas tvalebi)
ამ პორტრეტს ვერ აღწერ, ან რა აზრი აქვს სიტყვებით გადმოიხატო ის, რაც სიტყვებს შორის იკარგება. ერთის თქმა კი შეიძლება: ეს არის ლამის საუკუნეს მიღწეული კაცის სურათი, რომელიც სინამდვილეში ორმოცდაათ წელს ძლივსაა გადაცილებული. ბევრს წერენ მის გამუდმებულ სიდუხჭირეზე, საკუთარი შრომით რომ ირჩენდა თავს და აპურებდა წვრილშვილს, მაგრამ ადრე დაბერების მიზეზი მხოლოდ ფიზიკური შრომა არაა, ან იქნებ ფიზიკური შრომით ჯანგატეხილი კი გამოიყურება, მაგრამ მისი მზერა ანუ სული, თვალის სანთელი მრავალსაუკუნოვანი ჭვრეტით განმსჭვალული, არავითარ შუაში არაა მკასთან, შეშის ჩეხასთან, ხვნა-თესვასთან, საერთოდ, სოფლელი კაცის მძიმე ჯაფასთან.
კიდევ ერთხელ მტკიცდება ის ჭეშმარიტება, რომ ბიოგრაფიული დეტალები საერთოდ არ გამოდგება დიდი შემოქმედის მხატვრული სინამდვილის ასახსნელად.
აქედან იღებს სათავეს ის ბუნებრივი გაორება, ანუ ორგვარი ცხოვრება, რითაც ვაჟა-ფშაველა სულდგმულობდა. ძნელი აღმოსაჩენი არაა იმ განსხვავების გამორჩევა, რითაც მისი პერსონაჟების სულისკვეთება და მისი გლეხური ცხოვრება განკერძოვდება: მითოსური სამყარო, ზესამყარო, ნამდვილი სინამდვილე სწრაფწარმავალი, ლამის ერთფეროვანი ყოველდღიურობის ფონზე. მე არ ვაპირებ ვაჟა-ფშაველას საყოველთაოდ ცნობილი ცალკეული სტრიქონები გადმოვიწერო ჩემი ნააზრევის დასტურად, რადგან სიტყვიერი პორტრეტი ნაკლული გამოვა, ამისათვის საჭიროა ღრმა ანალიზი ღმერთთან მოლაპარაკე პოეტის პოემებისა და ლექსებისა.
ერთი კი ფაქტია, ფიზიკური ორმოცდათოთხმეტი წლის განმავლობაში მან შეძლო ათასჯერ მეტი ეცხოვრა სულიერად, რადგან ფესვებით ჩაჭიდებული იყო იმ მარადიულ სინამდვილეს, რომლის ცვალებადობა მთავარს ტოვებს უცვლელად და ეს უცვლელობა მხოლოდ მომხიბვლელი ქანდაკებრივი სტატიკა კი არა, მარადიული მოძრაობაა, სიცოცხლეა, ფეთქვა, ქარისებრი სუნთქვა, სიტყვებს რომ ამოაყოლებდა, როგორც საუკუნეთა გამოცდილების შედეგს, თავისთავად რომ აგრძელებს დაბრძენებულ არსებობას და არა შლეგ დინებას, ზედაპირს რომ გადაირბენს წიაღის დაუსველებლად.
აი, თვალები, საუკუნეთა სიღრმიდან მომზირალი თვალები…
როგორ იფიქრებს კაცი, რომ მას გაჭირვებამ ღორების კოლტი ჭალა-ჭალა, ხევ-ხევ, ჩარგლიდან თბილისში ჩამოარეკვინა გასაყიდად, იქ ვაჭრები თვალში არ მოუვიდა და გრძელი გზის მიუხედავად, კოლტი უკანვე ადენა ჩარგალში. როგორ იფიქრებს კაცი, რომ იგი ხშირი სტუმარი იყო რაფიელ ერისთავის დუქნისა, სადაც სახელოვან პოეტს ღვინო ქისტაურიდან, საკუთარი მამულიდან ჩამოუდიოდა და სტუმრებს ლექსების თქმით ეგებებოდა. იგი იმდენად იქცა ლეგენდად, რომ მისი სინამდვილე აღარ გვინდა დავიჯეროთ. ისე კი, მის წერილებს რომ თვალი ჩაჰკრას კაცმა, მაშინ აღმოაჩენს ყოველდღიური პრობლემებით შეწუხებულ ავტორს, გული რომ შესტკივა ქვეყნის ავ-კარგზე, მრავალთა მუცელღმერთობაზე.
თითქოს პრობლემები არ იცვლება საქართველოში, მწერლებიც იმავე სატკივარზე წერენ. როგორც ჩანს, სიდუხჭირით შეწუხებულ მოსახლეობას დღესაც ბოლომდე გათავისებული, ბოლომდე გაცნობიერებული არა აქვს ყველაზე დიდი ფასეულობა დამოუკიდებლობა. და ეს ხდება მძიმე სოციალური ფონის მომიზეზებით, თუმცა ამ ფონისა და ნიჰილიზმის ავტორებიც თვითვე არიან, საკუთარი უნიათობით, ისევ და ისევ მუცელღმერთობით, მუდმივი შუღლით, ქიშპით, გამუდმებული დაპირისპირებით, სხვადასხვა ქვეყნის სატახტო ქალაქებში მფარველების ძებნით, ერთი სიტყვით, საქვეყნო საქმის ფეხზე დაკიდებით.
* * *
როგორც ბატონი შალვას ავტობიოგრაფიიდან ჩანს, ჩვენ ნათესავები არ ვიყავით. იგი წარმოშობით კახეთიდან იყო, მე კი იმერეთიდან, თუმცა ძმისშვილად მომიხსენიებდა ყოველთვის და ამ ამბავს ერთი კურიოზიც მოჰყვა.
დიდი ხნის მერე, როცა გიორგი ციციშვილი მწერალთა კავშირის თავმჯდომარე აღარ იყო და სხვაგან მუშაობდა, ყოველი შეხვედრისას, რუსთაველზე ვხვდებოდით, შემაჩერებდა, მომიკითხავდა და აუცილებლად შემეკითხებოდა:
როგორ არის მამაშენი შალვა?
შალვა არ ჰქვია მამაჩემს, მამაჩემი ივანეა, შინაურულად ღუტუშა.
კაცო, რას მასწავლი ვინ არის მამაშენი? მე უკეთ ვიცი!
შალვა არ იყო მამაჩემი, არც ბიძაჩემი. უბრალოდ, მოგვარეა, მაგრამ ოჯახის მეგობარია და ჩემზე დიდი ამაგი აქვს.
მოიცა, კაცო, როგორ თუ მამა არ არის, შენ მასწავლი, ვინ არის მამაშენი?
ბატონო გიორგი, შალვას ცოლ-შვილი არასოდეს ჰყოლია, როგორ ვიქნები მისი შვილი?!
კაცო, მე გეკითხები, როგორ არის მამაშენი შალვა, შენ კი მპასუხობ მამაჩემი არ არისო. ის მაინც მითხარი, როგორ არის?
სამწუხაროდ, აღარ არის, დიდი ხნის წინ, 1980 წელს გარდაიცვალა.
როგორ, კაცო, რატომ გარდაიცვალა? მე არ ვიცოდი. ძალიან განათლებული და წიგნიერი კაცი იყო. იუბილე რომ მოახლოვდება, მითხარი და აღვნიშნოთ მამაშენის იუბილე.
აუცილებლად გეტყვით, ბატონო გიორგი.
თავიდან ხომ არ დავუწყებდი მტკიცებას, მამაჩემი რომ არაა შალვა ალხაზიშვილი და უბრალოდ მოგვარეები ვიყავით.
ბატონი შალვა 1899 წელს არის დაბადებული და მომავალ წელს დაბადებიდან 110 წელი უსრულდება. ვის უნდა გაახსენდეს ეს თარიღი თუ არა მის უმცროს მეგობრებს გურამ გეგეშიძეს და მე. ჩვენ ორივე და კიდევ სხვა მრავალი, სამწუხაროდ, უმრავლესობა ცოცხალი აღარაა. ჩვენ კი მისი წიგნებით, მის ბიბლიოთეკაში გავიზარდეთ. დავურეკავ, ალბათ, გურამ გეგეშიძეს და მოვიფიქრებთ, როგორ აღვნიშნოთ, როგორ მოვიგონოთ ადამიანი, რომელიც ლიტერატურისგან შედგებოდა და ახალგაზრდებისთვის უშურველად გასცემდა თავის ცოდნას და წიგნებს.
ისევ ჩვენ უნდა მოვიფიქროთ, თორემ სხვა ვინ მოიცლის?!