კატო ჯავახიშვილის ლექსი “რღვევა”
(Kato Javaxishvilis leqsi "rgveva" )
პოეზია ბერძნულად ნიშნავს “ვქმნი”, ანუ, “ვარ შემოქმედი”, ვქმნი სამყაროს, სადაც საგნებს, გრძნობებს, მოვლენებს ჩემეული წესრიგის მიხედვით ვალაგებ, ჩემეული ინტერპრეტაციით ვუკავშირებ და ვმიჯნავ ერთმანეთისგან და რადგან მაქვს სრული თავისუფლება, ზოგჯერ ვბედავ, ცოტა წავითამაშო და ყველაფერი ერთმანეთში ისე ავურიო, სიუჟეტი იმ რეცეპტით “გამოვაცხო”, ანუ სიტყვებისა და საგნების ის თანმიმდევრობა გამოვიყენო, რომელთა ჯამი რეალურ ცხოვრებაში არაფერს უდრის, პოეზიაში კი გარკვეული ძალით (რაში მდგომარეობს ამ ძალის არსი, რთული განსასაზღვრია), გარკვეულ განცდას, ემოციას იწვევს, ამასთან, გარკვეულ რაციონალურ ასოციაცებსაც, რადგან პოეზია მხოლოდ მწერლის შინაგანი სამყაროს გამოხატულება და ადამიანის სურვილი კი არ არის, დაამტკიცოს, რომ მის სამყაროში მას ყველაფერი შეუძლია დაუშვას, არამედ, გარკვეული აზრის ერთგვარი ხორცშესხმაა, რომელსაც ხშირ შემთხვევაში, რაც არ უნდა აბსურდულ და არალოგიკურ ტექსტთან გვქონდეს საქმე, ინტუიციურად თუ ტექსტის არქიტექტონიკიდან გამომდინარე, საყოველთაოდ მიღებული სიმბოლოების გაშიფვრის ხარჯზე თუ პოეტის ფსიქო-ტიპის შექმნის დახმარებით, ვხვდებით. ზოგჯერ შეიძლება არასწორი ინტერპრეტაცია მივცეთ ამა თუ იმ შინაარსის ფორმას, მაგრამ ჩემი აზრით, არ არსებობს პოეზია მხოლოდ რიტმას, რითმსა და მეტრში, ლექსი რაც არ უნდა დემატერიალიზირებული, დაფანტული, ფორმაზე ორიენტირებული და ნარატივდაკარგული იყოს, ატარებს გარკვეულ აზრს, თუნდაც, აზრს იმისა, რომ არაფერი გამოხატოს, უბრალოდ იარსებოს დროსა და სივრცეში. . . ამდენად, მოსაზრება, რომ პოეზია პროზის ენაზე არ ითანგმნება, მის შინაარსზე საუბარი არასწორი მიდგომაა და მწერლისთვის არ შეიძლება კითხვის დასმა, რისი თქმა სურდა, არასწორად მიმაჩნია. ბუნებრივია, არსებობს შედარებით რთული და მარტივი ტექსტები, მაგრამ, სავარაუდოდ, სამყაროს შემოქმედის არსში და კანონზომიერებაში ჩაწვდომაა რთული და არა პოეტისა, რომელსაც ისევე სტკივა და განიცდის, როგორც თითოეული ჩვენგანი. ბუნებრივია ისიც, რომ აღქმა ინდივიდუალურია, ემოციები _ განსხვავებული. მაგალითისთვის: ბევრს ხიბლავს პათეტიკა - ბევრს აღიზიანებს, ბევრისთვის ალუზია ადამიანის გონებრივ პოტენციალთან და შინაგან ინტელექტთან ასოცირდება, ბევრისთვის – სნობიზმთან, ასე რომ, შეთანხმების მიღწევა რთულიცაა და ნაკლებად მნიშვნელოვანიც, მთავარია, არ გვქონდეს სკეპტიკური დამოკიდებულება, რომ მაინც ვერაფერს გავიგებთ, რომ ესა თუ ის შემოქმედი რთული პოეტია და აზრი არ აქვს მის ფრაზებში ჩაკარგვას, რადგან აქ ისევე ჩავიკარგებით, როგორც უცხო ენის სიტყვებში შეიძლება ჩაიკარგო, როცა არცერთი სიტყვა არ არის შენთვის ნაცნობი და მათი ვერბალური მოსმენის თუ ვიზუალური აღქმის დროს არ იწვევს საგნებისა თუ მოვლენების ასოციაცებს, უბრალოდ გესმის, ცნობიერება კი გათიშულია.
ამხელა შესავალი ერთგარი თავის გამართლებაცაა, რადგან მინდა ავხსნა, როგორ აღვიქვი კატო ჯავახიშვილის ლექსი “რღვევა” და როგორ დავუქვემდებარე იგი გარკვეულ ტექსტს, რომლის დახმარებითაც, ჩემთვის აღქმა მთლიანობაში მოხდა და არა ფრაგმენტულად _ ცალკეულ ფრაზებზე დაკვირვებით. შევეცდები ავხსნა, რა იყოს ეს “გასაღები”. ბარემ, იმასაც დავამატებ, რომ არ მაქვს ამბიცია, ზუსტად გამოვიცნო ავტორის აზრები და განცდები, მიუხედავად იმისა, რომ ორივე ერთი თაობის ქალები ვართ და შესაძლოა, ბევრი რამ საერთოც იყოს ჩვენს სატკივარში. უბრალოდ მინდა ავხსნა ის, რამაც ჩემთვის ლექსის წაკითხვა ბევრად სასიამოვნო და საინტერესო გახადა. შედარებით მარტივით დავიწყებ და ვიტყვი რაზეა, ჩემი აზრით, ლექსი. . .(გავიხსენებ ბავშვობას და გონებას ცოტათი გაგავარჯიშებ). “რღვევაში” აღწერილია ადამიანის რღვევის, მისი მოლეკულებად და ატომებად დაშილის წინა პროცესი. როგორც ვიცით, მყარი სხეულების დაშლა საგნების დარბილებით, მათთვის ფორმის დაკარგით იწყება. ამ დროს, ისინი ელასტიურები, წელვადები, დაგრაგნილები, გადაგრეხილები,სახეწაშლილები არიან. . .დარბილებული სხეულისგან კი ნებისმიერი რამ შეიძლება გამოძერწო. აზრი კონცეპტუალურადაა გაშლილი რამდენიმე სტრიქონში, მაგრამ ყვეელაზე მძაფრად, ალბათ, აქ:
“ რღვევაა, ჩემო.
ფეხქვეშ მიწა ისე რბილია,
პლასტელინივით ამეკრო და თავადვე ვძერწავ,
ჩვენი გვამებით ამოვსებულ გამოქვაბულებს,
სადაც ეს მუნჯი მოლოდინი ჭრაქივით ბჟუტავს,
გარეთ ქარები მოგონებებს კვლავ აქაფებენ.
შენ სულ გგონია, რომ ტერფებით ჩამითრევს მიწა
მე კვლავ ვაცილებ შიშველ ტერფებს პირგახსნილ დღეებს
...
ხელებგაშლილი.
რღვევაა, ჩემო.
ამ ყველაფერის საკუთარი სიტყვებით ფორმულირების, საკუთარი ინტერპრეტაციით გააზრების შემდეგ, ჩნდება მეორე ხაზი ნარატივში რომელსაც შენით თხზავ და რომელიც პირველისგან ლოგიკურად გამომდინარეობს: როდის იწყება საგნების დაშლა, დარბილება, რღვევა? როცა ორი ადამიანი (საგანი) ერთ მთლიანობად გადაქცევისკენ ისწრაფვის. მყარი სხეულები ხომ თავიანთი სიხისტის გამო, ერთმანეთში ძალიან იშვიათად აღწევენ? (როგორც წესი, მათ რეაქციაში შესვლას დიდი დრო სჭირდება). ისიც ლოგიკურია, რომ დაშლის, ანუ გარდაქმნის პროცესი საკმაოდ მტკივნეულია, როგორც წესი, ამ დროს საგნის გამოწვა, გამობრძმედა, ზედმეტი ნივთიერებებიგან (ემოციებისა და ფიქრებისგან) განთავისუფლება, ანუ მისი გარდაქმნა მიმდინარეობს, ამ დროს, შესაძლოა, საგანმა (ადამიანმა) დაკარგოს თავისი პირველადი სახე, გარეგნული მშვენიერება. . . და როგორც წესი, ვინც სუსტია, ის თვალებს ხუჭავს, რომ არ უყუროს, როგორ იცვლება, რბილდება, “მახინჯდება” მეორე.
“შენ სულ გგონია, რომ სხეულით ჩამითრევს მიწა
და ხელს იფარებ თვალებზე რომ არ დაინახო,
როგორ ვაცილებ შიშველ ტერფებს პირგახსნილ დღეებს,
ტანზე ფერშეცვლილ მოგონებებს რომ ქაფებენ
და ამ მუხლამდე გადაჭრილი, დასვრილი კაბით,
ალაგ გახსნილი თასმებით და საღილეებით,
ყველა მდედრისგან წაუბილწავ ადგილებს ვეძებ”.
მერე კი, როცა პლასტელინივით დარბილებული სხეულები ერთმანეთში შეირევა, იმდენად, რომ მათი ცალ-ცალკე გადარჩევა (როგორც ირჩევა იფქლი და ღვარძლი) წარმოუდგენელია, იმიტომ რომ, თუ ღვარძლმა იფქლისგან ვერაფერი აიღო, აქ ერთს მეორეს “სუნთქვა დაბრალდება”, იმ მიზეზით, რომ საქმე ორ კი არა, ერთ არსებასთან გვაქვს, რომელმაც “უსინდისოდ” მიისაკუთრა ორივეს თვისებები :
” ერთხელ, იცოდე ჩემი სუნთქვა დაგბრალდება და
პირგახსილ სევდას ვერასოდეს ვერ შეიხორცებ”.
ბარემ, იმასაც ვიტყვი, რითი ვიხელმძღვანელე, როცა ლექსი ასეთი ინტერპრეტაციით აღვიქვი, ანუ აზრთა ასეთ სისტემას დავუქვემდებარე: გამახსენდა ერთ-ერთი ფსიქოლოგის მოსაზრება, რომელიც შეეცადა, აეხსნა, რატომ არბილებდა სალვადორ დალი თავის ნახატებში საგნებს: მისი აზრით, ეს გამოწვეული იყო იმით, რომ შემოქმედს დარბილებული საგნების საკუთარ სხეულში მიღება, Yყვეალფრის “შეჭმა” უნდოდა. . . ავტორის აზრით, ეს განპირობებული იყო პირადი ტრაგედიით (ადრეულ ასაკში ტყუპისცალი ძმის დაკარგვით, ტკივილის კომპენსირებას კი დალი საგნების “შეჭმით” ე.ი. სინაკლების ამ სახით შევსებას შეეცადა). ჩემი აზრით კი, იმიტომ, რომ უნდოდა უფრო ღრმად ჩაწვდენოდა თითოეული საგნის არსსა და მნიშვნელობას.. . ორი ადამიანის ერთმანეთში გავლაც იდეურად, ალბათ, ამ ფარულ სურვილს უკავშირდება. და “და ხერხემალზე გადათვლილი მალები”, რომლებიც ჯერ ისევ მკვრივია, თითქოს, აფერხებს ამ პროცესს, მაგრამ მთავარია, რომ რღვევა უკვე დაწყებულია. . .
როგორც ვხედავთ, ავტორი არა მარტო თავის სამყაროს ქმნის, სხვასაც ეხმარება სამყაროს შექმნაში, ბინებრივია, ფერადოვნებით ისინი მკვეთრად განსხვავდებიან ერთმანეთისგან, მაგრამ მთავარია, რომ შემოქმედის როლის თამაში და ახალი ტექსტის შექმნა სასიამოვნო და აზარტული პროცესია.
(Kato Javaxishvilis leqsi "rgveva" )
პოეზია ბერძნულად ნიშნავს “ვქმნი”, ანუ, “ვარ შემოქმედი”, ვქმნი სამყაროს, სადაც საგნებს, გრძნობებს, მოვლენებს ჩემეული წესრიგის მიხედვით ვალაგებ, ჩემეული ინტერპრეტაციით ვუკავშირებ და ვმიჯნავ ერთმანეთისგან და რადგან მაქვს სრული თავისუფლება, ზოგჯერ ვბედავ, ცოტა წავითამაშო და ყველაფერი ერთმანეთში ისე ავურიო, სიუჟეტი იმ რეცეპტით “გამოვაცხო”, ანუ სიტყვებისა და საგნების ის თანმიმდევრობა გამოვიყენო, რომელთა ჯამი რეალურ ცხოვრებაში არაფერს უდრის, პოეზიაში კი გარკვეული ძალით (რაში მდგომარეობს ამ ძალის არსი, რთული განსასაზღვრია), გარკვეულ განცდას, ემოციას იწვევს, ამასთან, გარკვეულ რაციონალურ ასოციაცებსაც, რადგან პოეზია მხოლოდ მწერლის შინაგანი სამყაროს გამოხატულება და ადამიანის სურვილი კი არ არის, დაამტკიცოს, რომ მის სამყაროში მას ყველაფერი შეუძლია დაუშვას, არამედ, გარკვეული აზრის ერთგვარი ხორცშესხმაა, რომელსაც ხშირ შემთხვევაში, რაც არ უნდა აბსურდულ და არალოგიკურ ტექსტთან გვქონდეს საქმე, ინტუიციურად თუ ტექსტის არქიტექტონიკიდან გამომდინარე, საყოველთაოდ მიღებული სიმბოლოების გაშიფვრის ხარჯზე თუ პოეტის ფსიქო-ტიპის შექმნის დახმარებით, ვხვდებით. ზოგჯერ შეიძლება არასწორი ინტერპრეტაცია მივცეთ ამა თუ იმ შინაარსის ფორმას, მაგრამ ჩემი აზრით, არ არსებობს პოეზია მხოლოდ რიტმას, რითმსა და მეტრში, ლექსი რაც არ უნდა დემატერიალიზირებული, დაფანტული, ფორმაზე ორიენტირებული და ნარატივდაკარგული იყოს, ატარებს გარკვეულ აზრს, თუნდაც, აზრს იმისა, რომ არაფერი გამოხატოს, უბრალოდ იარსებოს დროსა და სივრცეში. . . ამდენად, მოსაზრება, რომ პოეზია პროზის ენაზე არ ითანგმნება, მის შინაარსზე საუბარი არასწორი მიდგომაა და მწერლისთვის არ შეიძლება კითხვის დასმა, რისი თქმა სურდა, არასწორად მიმაჩნია. ბუნებრივია, არსებობს შედარებით რთული და მარტივი ტექსტები, მაგრამ, სავარაუდოდ, სამყაროს შემოქმედის არსში და კანონზომიერებაში ჩაწვდომაა რთული და არა პოეტისა, რომელსაც ისევე სტკივა და განიცდის, როგორც თითოეული ჩვენგანი. ბუნებრივია ისიც, რომ აღქმა ინდივიდუალურია, ემოციები _ განსხვავებული. მაგალითისთვის: ბევრს ხიბლავს პათეტიკა - ბევრს აღიზიანებს, ბევრისთვის ალუზია ადამიანის გონებრივ პოტენციალთან და შინაგან ინტელექტთან ასოცირდება, ბევრისთვის – სნობიზმთან, ასე რომ, შეთანხმების მიღწევა რთულიცაა და ნაკლებად მნიშვნელოვანიც, მთავარია, არ გვქონდეს სკეპტიკური დამოკიდებულება, რომ მაინც ვერაფერს გავიგებთ, რომ ესა თუ ის შემოქმედი რთული პოეტია და აზრი არ აქვს მის ფრაზებში ჩაკარგვას, რადგან აქ ისევე ჩავიკარგებით, როგორც უცხო ენის სიტყვებში შეიძლება ჩაიკარგო, როცა არცერთი სიტყვა არ არის შენთვის ნაცნობი და მათი ვერბალური მოსმენის თუ ვიზუალური აღქმის დროს არ იწვევს საგნებისა თუ მოვლენების ასოციაცებს, უბრალოდ გესმის, ცნობიერება კი გათიშულია.
ამხელა შესავალი ერთგარი თავის გამართლებაცაა, რადგან მინდა ავხსნა, როგორ აღვიქვი კატო ჯავახიშვილის ლექსი “რღვევა” და როგორ დავუქვემდებარე იგი გარკვეულ ტექსტს, რომლის დახმარებითაც, ჩემთვის აღქმა მთლიანობაში მოხდა და არა ფრაგმენტულად _ ცალკეულ ფრაზებზე დაკვირვებით. შევეცდები ავხსნა, რა იყოს ეს “გასაღები”. ბარემ, იმასაც დავამატებ, რომ არ მაქვს ამბიცია, ზუსტად გამოვიცნო ავტორის აზრები და განცდები, მიუხედავად იმისა, რომ ორივე ერთი თაობის ქალები ვართ და შესაძლოა, ბევრი რამ საერთოც იყოს ჩვენს სატკივარში. უბრალოდ მინდა ავხსნა ის, რამაც ჩემთვის ლექსის წაკითხვა ბევრად სასიამოვნო და საინტერესო გახადა. შედარებით მარტივით დავიწყებ და ვიტყვი რაზეა, ჩემი აზრით, ლექსი. . .(გავიხსენებ ბავშვობას და გონებას ცოტათი გაგავარჯიშებ). “რღვევაში” აღწერილია ადამიანის რღვევის, მისი მოლეკულებად და ატომებად დაშილის წინა პროცესი. როგორც ვიცით, მყარი სხეულების დაშლა საგნების დარბილებით, მათთვის ფორმის დაკარგით იწყება. ამ დროს, ისინი ელასტიურები, წელვადები, დაგრაგნილები, გადაგრეხილები,სახეწაშლილები არიან. . .დარბილებული სხეულისგან კი ნებისმიერი რამ შეიძლება გამოძერწო. აზრი კონცეპტუალურადაა გაშლილი რამდენიმე სტრიქონში, მაგრამ ყვეელაზე მძაფრად, ალბათ, აქ:
“ რღვევაა, ჩემო.
ფეხქვეშ მიწა ისე რბილია,
პლასტელინივით ამეკრო და თავადვე ვძერწავ,
ჩვენი გვამებით ამოვსებულ გამოქვაბულებს,
სადაც ეს მუნჯი მოლოდინი ჭრაქივით ბჟუტავს,
გარეთ ქარები მოგონებებს კვლავ აქაფებენ.
შენ სულ გგონია, რომ ტერფებით ჩამითრევს მიწა
მე კვლავ ვაცილებ შიშველ ტერფებს პირგახსნილ დღეებს
...
ხელებგაშლილი.
რღვევაა, ჩემო.
ამ ყველაფერის საკუთარი სიტყვებით ფორმულირების, საკუთარი ინტერპრეტაციით გააზრების შემდეგ, ჩნდება მეორე ხაზი ნარატივში რომელსაც შენით თხზავ და რომელიც პირველისგან ლოგიკურად გამომდინარეობს: როდის იწყება საგნების დაშლა, დარბილება, რღვევა? როცა ორი ადამიანი (საგანი) ერთ მთლიანობად გადაქცევისკენ ისწრაფვის. მყარი სხეულები ხომ თავიანთი სიხისტის გამო, ერთმანეთში ძალიან იშვიათად აღწევენ? (როგორც წესი, მათ რეაქციაში შესვლას დიდი დრო სჭირდება). ისიც ლოგიკურია, რომ დაშლის, ანუ გარდაქმნის პროცესი საკმაოდ მტკივნეულია, როგორც წესი, ამ დროს საგნის გამოწვა, გამობრძმედა, ზედმეტი ნივთიერებებიგან (ემოციებისა და ფიქრებისგან) განთავისუფლება, ანუ მისი გარდაქმნა მიმდინარეობს, ამ დროს, შესაძლოა, საგანმა (ადამიანმა) დაკარგოს თავისი პირველადი სახე, გარეგნული მშვენიერება. . . და როგორც წესი, ვინც სუსტია, ის თვალებს ხუჭავს, რომ არ უყუროს, როგორ იცვლება, რბილდება, “მახინჯდება” მეორე.
“შენ სულ გგონია, რომ სხეულით ჩამითრევს მიწა
და ხელს იფარებ თვალებზე რომ არ დაინახო,
როგორ ვაცილებ შიშველ ტერფებს პირგახსნილ დღეებს,
ტანზე ფერშეცვლილ მოგონებებს რომ ქაფებენ
და ამ მუხლამდე გადაჭრილი, დასვრილი კაბით,
ალაგ გახსნილი თასმებით და საღილეებით,
ყველა მდედრისგან წაუბილწავ ადგილებს ვეძებ”.
მერე კი, როცა პლასტელინივით დარბილებული სხეულები ერთმანეთში შეირევა, იმდენად, რომ მათი ცალ-ცალკე გადარჩევა (როგორც ირჩევა იფქლი და ღვარძლი) წარმოუდგენელია, იმიტომ რომ, თუ ღვარძლმა იფქლისგან ვერაფერი აიღო, აქ ერთს მეორეს “სუნთქვა დაბრალდება”, იმ მიზეზით, რომ საქმე ორ კი არა, ერთ არსებასთან გვაქვს, რომელმაც “უსინდისოდ” მიისაკუთრა ორივეს თვისებები :
” ერთხელ, იცოდე ჩემი სუნთქვა დაგბრალდება და
პირგახსილ სევდას ვერასოდეს ვერ შეიხორცებ”.
ბარემ, იმასაც ვიტყვი, რითი ვიხელმძღვანელე, როცა ლექსი ასეთი ინტერპრეტაციით აღვიქვი, ანუ აზრთა ასეთ სისტემას დავუქვემდებარე: გამახსენდა ერთ-ერთი ფსიქოლოგის მოსაზრება, რომელიც შეეცადა, აეხსნა, რატომ არბილებდა სალვადორ დალი თავის ნახატებში საგნებს: მისი აზრით, ეს გამოწვეული იყო იმით, რომ შემოქმედს დარბილებული საგნების საკუთარ სხეულში მიღება, Yყვეალფრის “შეჭმა” უნდოდა. . . ავტორის აზრით, ეს განპირობებული იყო პირადი ტრაგედიით (ადრეულ ასაკში ტყუპისცალი ძმის დაკარგვით, ტკივილის კომპენსირებას კი დალი საგნების “შეჭმით” ე.ი. სინაკლების ამ სახით შევსებას შეეცადა). ჩემი აზრით კი, იმიტომ, რომ უნდოდა უფრო ღრმად ჩაწვდენოდა თითოეული საგნის არსსა და მნიშვნელობას.. . ორი ადამიანის ერთმანეთში გავლაც იდეურად, ალბათ, ამ ფარულ სურვილს უკავშირდება. და “და ხერხემალზე გადათვლილი მალები”, რომლებიც ჯერ ისევ მკვრივია, თითქოს, აფერხებს ამ პროცესს, მაგრამ მთავარია, რომ რღვევა უკვე დაწყებულია. . .
როგორც ვხედავთ, ავტორი არა მარტო თავის სამყაროს ქმნის, სხვასაც ეხმარება სამყაროს შექმნაში, ბინებრივია, ფერადოვნებით ისინი მკვეთრად განსხვავდებიან ერთმანეთისგან, მაგრამ მთავარია, რომ შემოქმედის როლის თამაში და ახალი ტექსტის შექმნა სასიამოვნო და აზარტული პროცესია.