ბუნტის მითოლოგია ხშირად სევდის სინონიმია
(ზურა რთველიაშვილის პოეტური კრებულის "ირექციის" შესახებ)
რით შეიძლება მიმზიდველი იყოს პოეტი, მწერალი მკითხველისათვის? სხვადასხვა ასპექტია აქ მნიშვნელოვანი, მაგრამ თუკი უბრალო ენით ვიტყვით, მაინც ალბათ არის ერთი ძირითადი მახასიათებელი, რაც პოეტს გადააქცევს რიტუალურ გამტარად საზოგადოებისათვის - ესაა მისი უნარი ირაციონალურად შექმნას საკუთარი პოეტიკა, რაც, გარკვეულწილად, ნასაზრდოები იქნება სევდით, ტკივილით: ტკივილით, რომელიც გამოწვეულია კაცობრიობის დამთრგუნავი ყოვლისმომცველი რაციონალიზმით და მსოფლიო გიჟური პრაგმატიზმით, მისგან გაქცევის უკიდურესი მცდელობით და, ამავე დროს, მაინც ამ მსოფლიოს არდაკარგვის სურვილით.
ამიტომ, ალბათ, იყო პოეტი, სულაც არ ნიშნავს იყო მხოლოდ დაოსტატებული ლექსების, სახეების, ენის თუ მითების შექმნაში. ხალხურ გამოთქმებში ხშირად გაიგონებთ, რომ პოეტობა არის ნიჭი, და ეს სულაც არ არის შორს სიმართლისაგან, და არც ავანგარდული პოეზიის საკითხის შემთხვევაში, როდესაც რატომღაც უფრო მყარად მკვიდრდება შეხედულება, რომ ეს პოეზია არის ორიგინალობა ან უცნაურობა და ამით შეჯიბრი ან ეპატაჟი საზოგადოების უმანკოებასთან.
ჩემი აზრით, პოეზია ნებისმიერ დროში და ნებისმიერ ესთეტიკაში ნასაზრდოებია ერთი არსით და სწორედ ამიტომ ყველა ამ სახესხვაობას აქვს ერთი საერთო სახელი - პოეზია.
პოეტ ზურა რთველიაშვილის ლექსების კრებულ "ირექციის" საფუძველზე საინტერესო ნიუანსების განხილვა შეგვიძლია თანამედროვე ქართული პოეზიის სინამდვილეში. თუკი საფუძვლად ავიღებთ ზემოთქმულს, მაშინ აღმოჩნდება, რომ ზურა რთველიაშვილის პოეზია სულაც არ არის თავისუფალი იმ ბანალური ბრალდებისგან, რასაც პოეზიის ესთეტი მტრები ჟონგლიორობას და სწრაფწარმავალ მოდურ ორიგინალობას უწოდებენ. აღმოაჩენთ, რომ ამ კრებულში ყველა ლექსი ცოტა მომაბეზრებლად ზედმეტად საბრძოლოდაა განწყობილი და რაღაცნაირი დონკიხოტური ტრიუმფალიზმის ელფერიც დაკრავს. შეიძლება იფიქრო, რომ ზურა რთველიაშვილს არ გააჩნია არანაირი კონფუზია ამ, დღევანდელ სამყაროში საკუთარ არსებობასთან დაკავშირებით, საერთოდ არსებობასთან დაკავშირებით; რომ იგი წერს ლექსებს და თან არ გააჩნია არანაირი სევდა... თვით მაიაკოვსკის სწორედ ეს სევდა აწერინებდა ლექსებს და არა საბჭოთა თუ რევოლუციური ოპტიმიზმი (რამდენიმე ლექსის გარდა), როგორც ეს დღეს ბევრს ჰგონია, და საერთოდაც მაშინ ხომ უბრალოდ მოვალეობას წარმოადგენდა ოპტიმისტურ-პატრიოტული ლექსების შექმნა.
მაგრამ ის საინტერესო ნიუანსები, რომლებიც ზემოთ ვახსენე და რომლითაც ზურა რთველიაშვილის პოეზია უდავოდ ყურადღებამისაქცევია, შეიძლება ქმნიდეს იმ თვისებათა ნუსხას, რაც არ უნდა დავუკარგოთ. პირველ რიგში შეგვიძლია აღვნიშნოთ ერთგვარი დაუოკებელი მიდრეკილება ანარქიზმისკენ, კლოუნადური ბუნტისკენ, რაღაცნაირი უხილავი, შინაგანად ნაგულისხმები სიმპათია (მხოლოდ სიმპათია) ანარქისტული მსოფლმხედველობის მიმართ. ამ ლექსებიდან ცხადად ჩანს, რომ ეს პოეტი იბრძვის არა კაცობრიობის საერთო ბედით შთაგონებული, არამედ მისი უკეთესი სოციალური მოწყობით ანთებული, სადაც მერე მას შეეძლება იცხოვროს ისე, როგორ უცნაურადაც მას სურს, შექმნას საკუთარი კანონები და, რა თქმა უნდა, იყოს ყურადღების ცენტრში.
ასეთი ჩამოყალიბებული ანარქიზმის მოდელი ჯერ ქართულ პოეზიას, ვფიქრობ, რომ არ ახსოვს; პოეზია, რომელიც სათავეს იღებს დადაისტურ იდეებზე (რადგან ვიცით, რომ დიდი იყო და ალბათ არის კიდეც ზურა რთველიაშვილის მოხიბლვა დადაისტური ესთეტიკით; იგი ხომ თუნდაც დადა-მეფე-პრეზიდენტადაც იქნა არჩეული 1992 წელს თბილისის მუზეუმში გამართული პოეტური აქციის დროს, რასაც დღემდე კმაყოფილებით იხსენებს), მაგრამ წმინდა პოეტიკური დონიდან მისი ინტენცია ზეაღიმართება ზოგადი ანარქისტული მოწოდებების და მოდელების დონეზე. უდავოდ, ამ კრებულში, დაწყებული მისი სათაურიდან "ირექცია", მოცემულია არაერთი სახალისო დადაისტური თამაში, რომლებიც რაფინირებულია და სულაც არ ატარებს ასე საშიში პროვინციალიზმის სურნელს. საშიშის იმდენად, რამდენადაც ეს, დადაიზმი და სიურრეალიზმი, ჩვენი უხსოვარი წარსულია და უკვე მყარად შეკრული კლასიკა. დღესაც, რა თქმა უნდა, თანამედროვე ხელოვნების და პოეზიის საუკეთესო ნაწილი ამ ბაზისზე დგას, მაგრამ ვინ გაბედავს იყოს ხაზგასმით დადაისტური და თვალებში შეხედოს ამ საშიშროებას?
უკვე არ არის აუცილებელი დაიბადო ამერიკაში და იყო ამერიკელი ახალგაზრდა პოეტი, რომ გაბედო შეიქმნა ასეთი იმიჯი და ელოდო შენი დამსახურებების აღიარებას, როცა შენს პოეზიას ახლოს არ ეკარება არც სევდა, არც გულისრევა შენი სინამდვილის გამო (და არც, თუნდაც, ნაზი პოეტური ხილვები და ბუნების უმწიკვლო აღწერები), როცა შენს კრებულში არ ჩანს მიუღწეველი, საბედისწერო და თავბრუდამხვევი შეყვარებულის დაკარგული არსებობა და სხვა ბზარები კაცობრიობის ჩვეულ, ყოველდღიური ფრესკებზე... ზურა რთველიაშვილი ასეთ პრეცედენტს ქმნის ჩვენს დღევანდელ თბილისში, თანამედროვეობის ამ ერთ-ერთ დიდ პოლისში, რომელსაც არსებობის დიდი ხნის ისტორია გააჩნია. იგი მოძრაობს ქალაქის ცენტრალურ რაიონებში, გამოფენებზე, შეხვედრებზე, წარმოდგენებზე, ქალაქის გარეუბნებში და ყველაფრის საპასუხოდ დააქვს თავისი ბავშვური, გულუბრყვილო ირაციონალური რეაქციები, ზოგჯერ ვულგარული, ზოგჯერ საბავშვო წიგნის დასურათებასავით გულუბრყვილოდ სახალისო და ჯიუტად ანარქისტული...
მე ვფიქრობ, რომ ზურა რთველიაშვილის ეს კრებული საყურადღებო, ჩვენს ნუსხაში მეორე ადგილზე განლაგებულ ნიშანს იძლევა: რომ მისი გზა, როგორც პოეტის გზა, მალე დაიწყებს ახალი კუთხით შემობრუნებას; რომ ის უბრალოდ ვეღარ შეძლებს ასე გააგრძელოს, და რომ მალე ეს დადაისტური თამაში გადაიზრდება ან უკვე ზოგად პოეტურ თამაშში, ანდა, შესაძლოა, რამე ტრიუმფალურად მოულოდნელიც შემოგვთავაზოს, რაც, ვიმედოვნებთ, ჩვენ, პოეზიის მოყვარულებს დისკომფორტს არ შეგვიქმნის. ჩემი აზრით, აქ უკვე შეიძლება გაჩნდეს ძალზე ბუნებრივი ადამიანური სევდის ნიშნები, რაღაც იმის მსგავსი, რომ ყველაფერი ამაოა მზისქვეშეთში, ან რომ ეს სამყარო ისევე ნაზია, როგორც ხსოვნა ჩვენს სიზმრებში დაკარგული ოდინდელი შეყვარებულების.
და მაინც, უნდა ცხადი იყოს, რომ ზურა რთველიაშვილი რაღაც ჯადოსნური მექანიზმით ახერხებს დარჩეს ერთ-ერთ ტონის მიმცემ პოეტად დღევანდელ, 90-იანი წლების თბილისში. მისი ბუნტის მითოლოგია ალბათ ასევე სევდის სინონიმია და თანხლებულია პოეტური ესთეტიკის კარგად განვითარებული ინტუიციით და გრძნობით, რაც მას არასოდეს ღალატობდა. ზოგჯერ მისი პოეტური ბუნტი ჩვენს სოციალურ გარემოს ეხება, ჩვენს გამოფენებს, აქციებსა და კულტურის სიტუაციას, რაც მას ასევე მესამე და ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დამსახურებას მიუთვლის ჩვენს ახირებულ და ზემოთ მრავალჯერხსენებულ ნუსხაში.
მოწოდებები პოეზიად!
დეკემბერი მართლაც დატვირთული აღმოჩნდა და არა იმდენად რაოდენობრივად, არამედ წარმოდგენილი ივენტების ხასიათის თვალსაზრისით, რაც შეიძლება მოკლედ დახასიათდეს, როგორც აქტივიზმისა და ესთეტიზმის იღბლიანი და იშვიათი შეხამებები. 21 დეკემბერს ხატია შიუკაშვილის პოეტური წიგნის “შავი ლექსები ან უკან სსრკ-სკენ” პრეზენტაცია არტ-კაფე ქარავანში საიმედო, მაგრამ არცთუ ბოლომდე დადგენილ იმპულსებს გვიგზავნიდა, რომ ჩვენში თვით ყველაზე უიმედო სფერომაც კი, რასაც ლიტერატურა ჰქვია, კვლავ ნახა საშუალება ახალი, დღევანდელი პოეტიკისა და ენის მოძებნა დაიწყოს – სამიტინგო ენისა და პოეტიკის. რთული გზით სიარული გადაწყვიტა ხატია შიუკაშვილმა, პოეტმა, უკვე არაერთი საყურადღებო კრებულის ავტორმა, რომელიც აქამდე წმინდა ლირიკული იმპულსის პოეტად შეგვეძლო მოგვეაზრებინა.
როდესაც პლატონმა სოციალური ამჯობინა პოეტურს, მან პოეტური ტექსტი ალბათ სამოქალაქო მოწოდებებით შეცვალა. მხოლოდ საქართველოში შეიძლება შეგხვდეს იმდენად თავდაჯერებული და უმანკო პოეტი, რომ მასთან პლატონიც და სხვა მსგავსი წმინდა წყლის სურათ-ხატები მხოლოდ კეკლუცი საუბრის საგნად რჩება. პოეზიაში სამოქალაქო პათოსი ადრეც საეჭვო იყო და ჩვენ ამისთვის არაერთი მართლაც შესანიშნავი საბჭოთა პოეტის ჩუმი გასამართლება მოგვიხდა. პოეზია ვერ ეგუება მის სხეულში სხვა ენების შემოჭრას და მასში არათუ მოწოდებები, თვით ფილოსოფიური განსჯებიც კი მეორეხარისხოვნად მიიჩნევა. ამიტომ სჯობს, პოეტმა წერას დაანებოს თავი, ვიდრე პოეზია რამე სხვას, თუნდაც ეთიკურად ამაღლებულს ან ტრუიზმების დეკლამირებას ამსახუროს.
რა სურათია საქართველოს პოეტურ სივრცეში? მთელ არეალს ჯიუტად ავსებს ზომიერი ვერლიბრი, სადაც არანაირი ენობრივი და ტროპული ექსპერიმენტი, უკვე დიდი ხანია, აღარ მიმდინარეობს და პრინციპში ისიც იგივე პარადიგმაა, რაც მის მიერვე უარყოფილი ტრადიციული ლექსი.
ხატია შიუკაშვილის წიგნის პრეზენტაცია გარკვეულწილად სენსაციასაც გულისხმობდა. ბოლო დროინდელი ტენდენცია საქართველოში, რომ ან საერთოდ უნდა გაჩუმდე ანდა უკიდურესად იაქტიურო და იყვირო, ამ საღამოზეც დადასტურდა. ზურა რთველიაშვილის მსგავსად, გარდა იმისა, რომ ეს ახალგაზრდა პოეტი ქალიც აქტივისტია, ანუ მონაწილეობს სამოქალაქო გამოსვლებსა და პოლიტიკურ მიტინგებზე, მის ლექსებშიც ხშირია მოწოდებები, ეპატაჟური ფრაზეოლოგია და ერთგვარად ხაზგასმული მძაფრი პროტესტის გრძნობა. პირადად ჩემთვის ეს პოეზიის პირველხარისხოვანი ელემენტები არ არის, რადგან არ მგონია, პოეზია ინფორმატიული სათქმელის იარაღი იყოს.
და განსხვავებით ისევ ზურა რთველიაშვილისგან, ხატია შიუკაშვილს პოლიტიკასთან პროფესია აკავშირებს, ის სტუდენტი, ახალგაზრდობის დემოკრატიული ლიგის პრეზიდენტია, ხოლო დიპლომატია მისი შესწავლის საგანია. პოლიტიკოსი სერიოზულ პოეტურ განცხადებას აკეთებდეს, არათუ იშვიათია, ორმხრივად სარისკოც არის. მაგრამ ვინ იცის, რა სიურპრიზებს გვიმზადებს ახალი, 21-ე საუკუნე, სადაც “ხელოვნება ხელოვნებისთვის” ნაცვლად შეძლება გაჩნდეს რაიმე უტოპიური, როგორიცაა, ვთქვათ, “ხელოვნება პოლიტიკისთვის”.
თუ ხატია შიუკაშვილის პოეტიკას პოლიტიკურ და აქტივისტურ კომპონენტებს ჩამოვაცილებთ, ის ჩვენს წინაშე წარსდგება, როგორც კარგად ნაცნობი ლირიკული პოეზია კონვენციური ფორმით, მაგრამ სადაც, ერთი შეხედვით, ახალი თითქმის არაფერი ხდება ფორმის თვალსაზრისით. მთელი ამ აქტივისტური ხმაურის გამო შეიძლება იფიქრო, რომ ხატია შიუკაშვილი არ არის ის პოეტი, ვინც იკვლევს ნიშანს, როგორც შინაარსს. საბოლოო ჯამში კი ეს იმას ნიშნავს, რომ ასეთი პოეტი არც არის პოეტი საერთოდ.
ასეთი, მოწოდებითი პოეტიკის სარისკო ზონაში, სადაც მკითხველს ლამაზი სიტყვებით ვეღარ გააბრუებ და ყურსაც კი მოსჭრი მას, ან რაღაც გულუბრყვილო გამორჩენის იმედად შეიძლება შეეხეტოს ვინმე ანდა ისეთი გაბედული პოეტური მოწოდების მქონე შემოქმედი შეგვხვდეს, ვინც ფიქრობს, რომ დაღუპვა სჯობია, ვიდრე მკვდრად არსებობა.
მსგავსად ყველა 2000-იანელი პოეტისა, ისიც ცდილობს იყოს ახალი, მაგრამ ამ თაობას ჯერჯერობით სათქმელი არ მოუტანია. მიზეზი კი ის არის, რომ ისინი ყურადღებას არ აქცევენ ფორმას. მათ უარყვეს ფორმა, როგორც მარქსისტული გადმონაშთი და მთლიანად წმინდა იდეას მიეცნენ თავიანთი აზრით. ფორმა მათთვის მხოლოდ საშუალებაა. ანუ ცდუნება ლაპარაკისა დიდია და არავის ახსოვს 20-ე საუკუნის მთავარი ესთეტიკური იდეოლოგიის პოსტულატები: “ფორმა არის სათქმელი” და “საშუალება არის შინაარსი”. ჩვენი კოლექტიური ფორმა კი საზოგადოებაა და მასზე პასუხისმგებლობას პოლიტიკა ეწოდება. ხოლო უდიდესი გაბედულების და მგრძნობელობის მქონე უნდა იყოს პოეტი, რომ პოლიტიკური აქციოს საკუთარ სამუშაო არეალად, საკუთარ ფორმად, საკუთარ სათქმელად.
მიუხდავად ყველაფრისა, მაინც არის რაღაც, რაც ამ ტიპის მისწრაფებაში შეიძლება გვიზიდავდეს და გამოარჩევდეს მას სხვა დანარჩენისგან. უპრველეს ყოვლია, ეს არის თვითონ ინტონაცია ნარატივის. სწორედ ინტონაციამ გადარჩინა ზურაბ რთველიაშვილი ასეთივე რთულ გზაზე, როდესაც მან ავანგარდისტული გემოვნება და მოწოდება მასობრივი ხელოვნების მომხმარებლებს ძალით შესთავაზა თითქმის ყოველგვარი წარმატების გარეშე. მაგრამ თვითონ კი შეძლო პოეტად გადარჩენა. ეს ინტონაცია იყო, რაც ადრე, ასევე, დალილა ბედიანიძეს პანაცეად გამოადგა. სწორედ ინტონაცია გამოარჩევს პოეტს და არა შინაარსები და სადღაც სხვაგან არსებული სათქმელი. შეგვიძლია კიდევ შორს წავიდეთ: რამდენიმე პოეტია, ვინც ტრუიზმებით თავის გატანა შეძლო – ალბათ, მაინც უფრო შოთა რუსთაველი და დავით გურამიშვილი. ილია ჭავჭავაძე სწორედ ამ ტრუიზმების მაქსიმალიზაციის გამო არ მიიჩნია ბევრმა სრულფასოვან პოეტად. და თუ კარგად დავუკვირდებით, სწორედ ილია ჭავჭავაძის პოეტიკის რეაბილიტაციაზეა დღეს ლაპარაკი ხატია შიუკაშვილთან. ასეთი შესაძლებელი ამბიციით კი არა მხოლოდ ახალი პოეტური ენა იქნება დადგენილი და აღმოჩენილი, არამედ სათქმელიც უფრო ჰუმანური, არააბსტრაჰირებული გახდება და ბევრი ადამიანის რეალურ სატკივართან და ბედთან მივა.
ხატია შიუკაშვილის ამბიციას, როგორც ყველა წამოწყებას, ბევრი სირთულე ელოდება წინ. თუ საერთოდ შეძლო ასეთმა ფენომენმა განვითარება თანამედროვე საქართველოში, რომელიც, როგორც ავტორს მიაჩნია, მთლიანად ერთი განსხეულებული ლუარსაბ თათქარიძეა და არა ილია ჭავჭავაძე, ვინც საკუთარ თავში გონებრივი სიზარმაცე დაძლია. პოეტ ქალთან ეს ამოცანა დგას – როგორ გადავაქციოთ მოწოდებები პოეზიად, ანუ როგორ გამოვიყენოთ დღევანდელი რეალობა პოეზიის სასარგებლოდ. და თუ იმასაც გავიხსენებთ, რომ ნამდვილი პოეტი ყოველთვის თავიდან იბადება, მაშინ ხატია შიუკაშვილისთვისაც ეს კიდევ ერთი საინტერესო დასაწყისია.
ჩიხლაძე დავითი - Chixladze Daviti
⏱️ 1 წთ.
👁️ 2
100%