milan kundera kompozicia targmna irma tavelidzem
ინგლისურიდან თარგმნა ირმა ტაველიძემ
“ანა კარენინა” ორი ნარატიული ხაზისგან შედგება: ანასი (ღალატისა და თვითმკვლელობის დრამა) და ლევინის (სრულიად ბედნიერი წყვილის ცხოვრება). მეშვიდე ნაწილის ბოლოს, ანა თავს იკლავს. შემდეგ უკანასკნელი, მერვე ნაწილი მოდის, რომელიც გამორჩეულად ეძღვნება ლევინის ხაზს. ეს კონვენციის უკიდურესად უხეში დარღვევაა, რადგან ნებისმიერი მკითხველისთვის მთავარი გმირის სიკვდილი რომანის ერთად-ერთი შესაძლო დასასრულია. ჰოდა, ამ მერვე ნაწილში მთავარი გმირი სცენაზე აღარ არის, ყველაფერი, რაც მისი ამბიდან რჩება, გაფანტული ექო, მეხსიერების სუსტი ძაფია, სულ უფრო რომ სუსტდება. და ეს მშვენიერია. და ეს სარწმუნოა. მხოლოდ ვრონსკია სასოწარკვეთილი და ის სიკვდილის საძებნელად სერბეთში, თურქებთან ომში მიდის და თვით მისი ქმედების სიდიადეც პირობითია: მერვე ნაწილში მოქმედება თითქმის მთლიანად ლევინის ფერმაში მიმდინარეობს, სადაც საუბრის დროს ლევინი იმ მოხალისეების პან-სლავურ ისტერიას დასცინის, რომლებიც სერბების მხარეს საბრძოლველად მწყობრად მიაბიჯებენ. გარდა ამისა, ეს ომი ლევინს გაცილებით ნაკლებად აღელვებს, ვიდრე მედიტაციები ადამიანისა და ღმერთის რაობაზე; ეს დამსხვრეული ზედაპირი, ფერმაში მიმდინარე საქმიანობების ფონზე, მისი ყოველდღიური ცხოვრების პროზას ერწყმის და საბოლოო დავიწყებით ასრულებს სიყვარულის დრამას.
სამყაროს უკიდეგანო სივრცეში ანას ისტორიის მოთავსებით, სადაც დროის თვალუწვდენლობაში, რომელსაც სრული დავიწყება მართავს, ქალი საბოლოოდ ქრება, ტოლსტოი რომანის ხელოვნების ძირითად ტენდენციას დაემორჩილა. თხრობა ხომ, დროის გარიჟრაჟზევე რომ არსებობდა, რომანად მაშინ იქცა, როცა ავტორი მხოლოდ უბრალო “ამბით” კი აღარ დაკმაყოფილდა, არამედ ფართოდ გამოაღო ფანჯრები სამყაროსკენ, რომელიც უფრო და უფრო გაიზარდა და გაფართოვდა. ამგვარად, “ამბავს” სხვა ამბები დაემატა, ეპიზოდები, აღწერები, დაკვირვებები, რეფლექსიები და ავტორი პირისპირ აღმოჩნდა მეტად რთულ, მეტად ჰეტეროგენულ მასალასთან, რომლისთვისაც მას, არქიტექტორის მსგავსად, ფორმის მიცემა ევალებოდა; სწორედ ასევე, რომანის ხელოვნების დაბადებისთანავე, მისთვის კომპოზიციამ (არქიტექტურამ) უპირველესი მნიშვნელობა შეიძინა.
კომპოზიციის განსაკუთრებული მნიშვნელობა რომანის ხელოვნების ერთ-ერთი გენეტიკური ნიშანია; სწორედ ეს განასხვავებს ხელოვნების ამ ფორმას სხვა ლიტერატურული ფორმებისგან, დრამატურგიული ნაწარმოებებისგან (მათი არქიტექტურული თავისუფლება მკაცრად არის შეზღუდული წარმოდგენის ხანგრძლივობითა და მაყურებლის ყურადღების მუდმივი მიპყრობისა და შენარჩუნების საჭიროებით) ისევე, როგორც პოეზიისგან. ამ აზრით, ნუთუ არ არის მეტად საკვირველი, რომ ბოდლერს, შეუდარებელ ბოდლერს, იმავე ალექსანდრიული ლექსისა და იმავე სონეტის საზომის გამოყენება შეეძლო, როგორც პოეტთა უთვალავ ბრბოს მანამდე და მას შემდეგ? მაგრამ ასეთია პოეტის ხელოვნება: მისი ორიგინალობა წარმოსახვის ძალით წარმოჩინდება და არა არქიტექტურული მთლიანობით, ამის საპირისპიროდ, რომანის სილამაზე მისი არქიტექტურისგან სრულიად განუყოფელია; “სილამაზე”-მეთქი, ვამბობ, რადგან კომპოზიცია უბრალოდ ტექნიკური უნარი არ არის. მასში ავტორის სტილის ორიგინალურობა იკვეთება (დოსტოევსკის ყველა რომანი ერთსა და იმავე კომპოზიციურ პრინციპს ეფუძნება) და ის თითოეული რომანის საიდენტიფიკაციო ნიშანია (ამ ზოგადი პრინციპის შიგნით, დოსტოევსკის თითოეულ რომანს თავისი განუმეორებელი არქიტექტურა აქვს). კომპოზიციის მნიშვნელობა კიდევ უფრო თვალშისაცემი ხდება მე-20 საუკუნის დიდ რომანებში: “ულისე”, განსხვავებული სტილების მთელი წყებით, “ფერდიდურკე”, რომლის “ავანტიურისტული” ამბავი სამ ნაწილად არის გაყოფილი ორი ფარსით, რომლებსაც არანაირი კავშირი არა აქვთ რომანის მოქმედებასთან, და ჰერმან ბროხის “მთვარეულების” მესამე ტომი, რომელიც ხუთ განსხავებულ “ჟანრს” (რომანი, მოთხრობა, რეპორტაჟი, პოეზია, ესსე) ერთ მთლიანობად აქცევს, უილიამ ფოლკნერის “ველური ბაღები”, ორი მთლიანად დამოუკიდებელი ამბისგან რომ შედგება, რომლებიც ერთმანეთს არასდროს კვეთენ და ასე შემდეგ…
ერთ დღეს, რომანის ისტორია რომ დასრულდება, ნეტა დიდ რომანებს რა ბედი ელის? ზოგიერთი ისეთია, რომლის მოყოლაც შეუძლებელია და ამგვარად, არაადაპტირებადი (როგორც “პანტაგრუელი”, “ტრისტრამ შენდი”, “ჟაკ-ფატალისტი”, “ულისე”). ისინი ან გადარჩებიან, ან ისეთები გაქრებიან, როგორებიც არიან. სხვები, მათი შემადგენელი “ამბის” წყალობით, უფრო თხრობადნი ჩანან (როგორც “ანა კარენინა”, “იდიოტი”, “პროცესი”) და ამდენად ადაპტირებადნი – კინოს, ტელევიზიის, თეატრის, მულტფილმებისთვის. თუმცა ეს “უკვდავება” მხოლოდ ქიმერაა! რადგან პიესად ან ფილმად რომანის გადაკეთება, პირველ რიგში, კომპოზიციის დაშლას ითხოვს, ანუ მის დაყვანას მხოლოდ “ისტორიამდე”, ფორმის უარყოფით. მაგრამ რა დარჩება ხელოვნების ნაწარმოებისგან, ფორმას თუ შემოაცლიან? ადაპტაციის გზით დიდი რომანის სიცოცხლის გაგრძელება სურთ და მხოლოდ მავზოლეუმს აშენებენ, მარმარილოს პაწაწინა აბრით, რომელიც იმ ადამიანის სახელს გვახსენებს, იქ რომ არ ასვენია.
ინგლისურიდან თარგმნა ირმა ტაველიძემ
“ანა კარენინა” ორი ნარატიული ხაზისგან შედგება: ანასი (ღალატისა და თვითმკვლელობის დრამა) და ლევინის (სრულიად ბედნიერი წყვილის ცხოვრება). მეშვიდე ნაწილის ბოლოს, ანა თავს იკლავს. შემდეგ უკანასკნელი, მერვე ნაწილი მოდის, რომელიც გამორჩეულად ეძღვნება ლევინის ხაზს. ეს კონვენციის უკიდურესად უხეში დარღვევაა, რადგან ნებისმიერი მკითხველისთვის მთავარი გმირის სიკვდილი რომანის ერთად-ერთი შესაძლო დასასრულია. ჰოდა, ამ მერვე ნაწილში მთავარი გმირი სცენაზე აღარ არის, ყველაფერი, რაც მისი ამბიდან რჩება, გაფანტული ექო, მეხსიერების სუსტი ძაფია, სულ უფრო რომ სუსტდება. და ეს მშვენიერია. და ეს სარწმუნოა. მხოლოდ ვრონსკია სასოწარკვეთილი და ის სიკვდილის საძებნელად სერბეთში, თურქებთან ომში მიდის და თვით მისი ქმედების სიდიადეც პირობითია: მერვე ნაწილში მოქმედება თითქმის მთლიანად ლევინის ფერმაში მიმდინარეობს, სადაც საუბრის დროს ლევინი იმ მოხალისეების პან-სლავურ ისტერიას დასცინის, რომლებიც სერბების მხარეს საბრძოლველად მწყობრად მიაბიჯებენ. გარდა ამისა, ეს ომი ლევინს გაცილებით ნაკლებად აღელვებს, ვიდრე მედიტაციები ადამიანისა და ღმერთის რაობაზე; ეს დამსხვრეული ზედაპირი, ფერმაში მიმდინარე საქმიანობების ფონზე, მისი ყოველდღიური ცხოვრების პროზას ერწყმის და საბოლოო დავიწყებით ასრულებს სიყვარულის დრამას.
სამყაროს უკიდეგანო სივრცეში ანას ისტორიის მოთავსებით, სადაც დროის თვალუწვდენლობაში, რომელსაც სრული დავიწყება მართავს, ქალი საბოლოოდ ქრება, ტოლსტოი რომანის ხელოვნების ძირითად ტენდენციას დაემორჩილა. თხრობა ხომ, დროის გარიჟრაჟზევე რომ არსებობდა, რომანად მაშინ იქცა, როცა ავტორი მხოლოდ უბრალო “ამბით” კი აღარ დაკმაყოფილდა, არამედ ფართოდ გამოაღო ფანჯრები სამყაროსკენ, რომელიც უფრო და უფრო გაიზარდა და გაფართოვდა. ამგვარად, “ამბავს” სხვა ამბები დაემატა, ეპიზოდები, აღწერები, დაკვირვებები, რეფლექსიები და ავტორი პირისპირ აღმოჩნდა მეტად რთულ, მეტად ჰეტეროგენულ მასალასთან, რომლისთვისაც მას, არქიტექტორის მსგავსად, ფორმის მიცემა ევალებოდა; სწორედ ასევე, რომანის ხელოვნების დაბადებისთანავე, მისთვის კომპოზიციამ (არქიტექტურამ) უპირველესი მნიშვნელობა შეიძინა.
კომპოზიციის განსაკუთრებული მნიშვნელობა რომანის ხელოვნების ერთ-ერთი გენეტიკური ნიშანია; სწორედ ეს განასხვავებს ხელოვნების ამ ფორმას სხვა ლიტერატურული ფორმებისგან, დრამატურგიული ნაწარმოებებისგან (მათი არქიტექტურული თავისუფლება მკაცრად არის შეზღუდული წარმოდგენის ხანგრძლივობითა და მაყურებლის ყურადღების მუდმივი მიპყრობისა და შენარჩუნების საჭიროებით) ისევე, როგორც პოეზიისგან. ამ აზრით, ნუთუ არ არის მეტად საკვირველი, რომ ბოდლერს, შეუდარებელ ბოდლერს, იმავე ალექსანდრიული ლექსისა და იმავე სონეტის საზომის გამოყენება შეეძლო, როგორც პოეტთა უთვალავ ბრბოს მანამდე და მას შემდეგ? მაგრამ ასეთია პოეტის ხელოვნება: მისი ორიგინალობა წარმოსახვის ძალით წარმოჩინდება და არა არქიტექტურული მთლიანობით, ამის საპირისპიროდ, რომანის სილამაზე მისი არქიტექტურისგან სრულიად განუყოფელია; “სილამაზე”-მეთქი, ვამბობ, რადგან კომპოზიცია უბრალოდ ტექნიკური უნარი არ არის. მასში ავტორის სტილის ორიგინალურობა იკვეთება (დოსტოევსკის ყველა რომანი ერთსა და იმავე კომპოზიციურ პრინციპს ეფუძნება) და ის თითოეული რომანის საიდენტიფიკაციო ნიშანია (ამ ზოგადი პრინციპის შიგნით, დოსტოევსკის თითოეულ რომანს თავისი განუმეორებელი არქიტექტურა აქვს). კომპოზიციის მნიშვნელობა კიდევ უფრო თვალშისაცემი ხდება მე-20 საუკუნის დიდ რომანებში: “ულისე”, განსხვავებული სტილების მთელი წყებით, “ფერდიდურკე”, რომლის “ავანტიურისტული” ამბავი სამ ნაწილად არის გაყოფილი ორი ფარსით, რომლებსაც არანაირი კავშირი არა აქვთ რომანის მოქმედებასთან, და ჰერმან ბროხის “მთვარეულების” მესამე ტომი, რომელიც ხუთ განსხავებულ “ჟანრს” (რომანი, მოთხრობა, რეპორტაჟი, პოეზია, ესსე) ერთ მთლიანობად აქცევს, უილიამ ფოლკნერის “ველური ბაღები”, ორი მთლიანად დამოუკიდებელი ამბისგან რომ შედგება, რომლებიც ერთმანეთს არასდროს კვეთენ და ასე შემდეგ…
ერთ დღეს, რომანის ისტორია რომ დასრულდება, ნეტა დიდ რომანებს რა ბედი ელის? ზოგიერთი ისეთია, რომლის მოყოლაც შეუძლებელია და ამგვარად, არაადაპტირებადი (როგორც “პანტაგრუელი”, “ტრისტრამ შენდი”, “ჟაკ-ფატალისტი”, “ულისე”). ისინი ან გადარჩებიან, ან ისეთები გაქრებიან, როგორებიც არიან. სხვები, მათი შემადგენელი “ამბის” წყალობით, უფრო თხრობადნი ჩანან (როგორც “ანა კარენინა”, “იდიოტი”, “პროცესი”) და ამდენად ადაპტირებადნი – კინოს, ტელევიზიის, თეატრის, მულტფილმებისთვის. თუმცა ეს “უკვდავება” მხოლოდ ქიმერაა! რადგან პიესად ან ფილმად რომანის გადაკეთება, პირველ რიგში, კომპოზიციის დაშლას ითხოვს, ანუ მის დაყვანას მხოლოდ “ისტორიამდე”, ფორმის უარყოფით. მაგრამ რა დარჩება ხელოვნების ნაწარმოებისგან, ფორმას თუ შემოაცლიან? ადაპტაციის გზით დიდი რომანის სიცოცხლის გაგრძელება სურთ და მხოლოდ მავზოლეუმს აშენებენ, მარმარილოს პაწაწინა აბრით, რომელიც იმ ადამიანის სახელს გვახსენებს, იქ რომ არ ასვენია.